Вид глагола: начальное противопоставление
Fiil görünüşüne giriş
Bu derste ne öğreneceksiniz?
Türkçede bir eylemin BİTİP BİTMEDİĞİNİ çoğu zaman cümledeki zarf ya da bağlam
söyler. «Dün kitap okudum» hem "bir süre okudum" hem "okuyup bitirdim" olabilir.
Rusça bu bilgiyi fiilin KENDİSİNE koyar. Her eylem için iki ayrı fiil vardır:
чита́ть (НСВ) süreç · tekrar · süre
прочита́ть (СВ) bitmiş bütün · sonuç
Bu ikiliye «görünüş» (вид) denir ve iki yapısal sonucu vardır:
1. СВ'nin ŞİMDİKİ ZAMANI YOKTUR. «прочита́ю» şimdiki değil GELECEKTİR.
2. Bileşik gelecek (бу́ду + mastar) yalnız НСВ ile kurulur.
НСВ СВ
şimdiki чита́ю — (yok)
geçmiş чита́л прочита́л
gelecek бу́ду чита́ть прочита́ю
Ölçülen asıl davranış: öğrenci cümledeki işareti (до́лго · ка́ждый день ·
наконе́ц) okur, görünüşü seçer ve doğru biçimi kurar.
Bir eylem, iki fiil
Şimdiye kadar bir fiili öğrenirken tek bir sözlük biçimi öğrendiniz:
«чита́ть», «писа́ть», «де́лать». Rusçada aslında bunların her birinin bir
EŞİ vardır:
чита́ть — прочита́ть
писа́ть — написа́ть
де́лать — сде́лать
İkisi de "okumak", "yazmak", "yapmak" demektir; aralarındaki fark eylemin
NASIL görüldüğüdür. Soldaki eylemi bir süreç olarak gösterir: sürdü,
tekrarlandı, bir zaman aldı. Sağdaki eylemi bitmiş tek bir bütün olarak
gösterir: sonuç ortaya çıktı.
Türkçede bu fark ayrı bir fiille değil, çoğu zaman bir zarfla anlatılır —
bu yüzden Rusçada seçim yapmak yeni bir alışkanlıktır.
Cümledeki işaret görünüşü seçer
Hangi fiilin geleceğine cümlenin kendisi karar verir. Üç işaret ailesi
kararı verir:
SÜRE до́лго · весь ве́чер · два часа́ → НСВ
TEKRAR ка́ждый день · обы́чно · ча́сто → НСВ
SONUÇ наконе́ц · уже́ → СВ
Süre ve tekrar eylemi bir süreç olarak gösterir; süreç ancak НСВ ile
anlatılır. Sonuç eylemi bitmiş bir bütün olarak gösterir; bunun için СВ
gerekir.
Bu yüzden «до́лго прочита́л» ya da «наконе́ц чита́л» denmez: işaret ile
görünüş birbirine ters düşer.
СВ'nin şimdiki zamanı yoktur
Bu, dersin en şaşırtıcı kuralıdır. СВ fiili çekildiğinde ortaya çıkan
biçim şimdiki zamanı DEĞİL geleceği anlatır:
я чита́ю okuyorum (НСВ, şimdiki)
я прочита́ю okuyup bitireceğim (СВ, GELECEK)
Mantığı basittir: bitmiş bir bütün "şu anda" olamaz. Şu anda olan bir şey
henüz bitmemiştir, yani süreçtir — süreç de НСВ'dir.
Bu yüzden zaman-görünüş tablosunda bir hücre BOŞTUR:
НСВ СВ
şimdiki чита́ю —
geçmiş чита́л прочита́л
gelecek бу́ду чита́ть прочита́ю
«Бу́ду» yalnız НСВ ile birleşir
Bir önceki dersten bileşik geleceği biliyorsunuz: бу́ду / бу́дешь / бу́дет +
mastar. O yapı YALNIZ süreç fiiliyle kurulur:
я бу́ду чита́ть ✓ я бу́ду прочита́ть ✗
Sebebi yine aynı: yardımcı fiil eylemin süreceğini söyler, СВ ise eylemi
bitmiş bir bütün olarak gösterir. İkisi aynı cümlede duramaz.
Yani gelecekte iki yol vardır ve hangisini seçtiğiniz ANLAMI değiştirir:
За́втра я бу́ду чита́ть кни́гу. Yarın kitap okuyacağım (süreç).
За́втра я прочита́ю кни́гу. Yarın kitabı bitireceğim (sonuç).
Çift nasıl kurulur: çoğu zaman bir önek
Çiftin СВ tarafı çoğunlukla НСВ'ye bir ÖNEK eklenerek kurulur:
чита́ть → про-чита́ть
писа́ть → на-писа́ть
де́лать → с-де́лать
смотре́ть → по-смотре́ть
учи́ть → вы́-учить
Bazı çiftlerde ise değişen şey ektir:
реша́ть → реши́ть
получа́ть → получи́ть
Bu derste öneklerin kendi anlamları AÇILMAZ; şimdilik önek yalnız "bu,
çiftin sonuç tarafı" işaretidir. Çifti sözlükte hep birlikte öğrenin.
Aynı cümle, iki görünüş
Tek bir cümle gövdesi alıp yalnız fiili değiştirmek farkı en açık gösteren
yoldur:
Вчера́ Анна чита́ла кни́гу. Dün Anna kitap okudu (bir süre).
Вчера́ Анна прочита́ла кни́гу. Dün Anna kitabı okuyup bitirdi.
İki cümle de doğrudur; anlattıkları olay farklıdır. Birincisinde kitabın
bitip bitmediği bilinmez, ikincisinde bitmiştir.
Cümleye bir işaret eklendiğinde seçim artık serbest değildir:
Вчера́ Анна до́лго ___ кни́гу. → чита́ла
Вчера́ Анна наконе́ц ___ кни́гу. → прочита́ла
Türkçe konuşanın üç tuzağı
1. Sonucu süreç fiiliyle anlatmak. «Kitabı bitirdim» demek isterken
«Я чита́л кни́гу» demek yalnızca "okudum" der, bitirdiğinizi söylemez.
Doğrusu «Я прочита́л кни́гу».
2. «Прочита́ю»yu şimdiki zaman sanmak. Biçim şimdiki zaman çekimine
benzediği için "okuyorum" sanılır; oysa "okuyup bitireceğim" demektir.
Şu anda okuduğunuzu söylemek için «Я чита́ю» gerekir.
3. «Бу́ду» ile СВ birleştirmek. «Я бу́ду прочита́ть» diye bir yapı yoktur;
ya «бу́ду чита́ть» (süreç) ya da «прочита́ю» (sonuç) denir.
Dersin Özeti
Rusçada her eylem için iki fiil vardır: НСВ süreci, tekrarı ve süreyi
anlatır; СВ bitmiş bütünü ve sonucu anlatır. Hangisinin geleceğine
cümledeki işaret karar verir — до́лго ve ка́ждый день НСВ ister, наконе́ц ve
уже́ СВ ister.
İki yapısal kural bundan çıkar: СВ'nin şimdiki zamanı yoktur (çekimli
biçimi geleceği anlatır) ve bileşik gelecek yalnız НСВ ile kurulur.
İki kontrol sorusu:
1. «Вчера́ он весь ве́чер ... письмо́» boşluğuna hangi biçim gelir?
2. «За́втра я ... кни́гу» cümlesinde «прочита́ю» ne anlama gelir?