Числа, дата и время
Sayılar, tarih ve saat
Bu derste ne öğreneceksiniz?
Türkçede sayıdan sonra isim HİÇ değişmez, üstelik çoğul eki almak yasaktır:
bir saat iki saat beş saat on bir saat
Rusçada sayı ismi YÖNETİR ve yönetim üçe bölünür. Karar sayının tamamına
değil, SON HANESİNE bakar:
son hane 1 (11 hariç) → yalın tekil оди́н час
son hane 2-4 (12-14 hariç) → genitif tekil два́ часа́
5-9, 0 ve 11-14 → genitif çoğul пя́ть часо́в
Türkçe konuşan için iki ayrı yenilik vardır: ismin değişmesi ve değişimin son
haneye bağlı olması. 11-14 istisnası bu ikinci noktanın sınavıdır — «1» ile
biten 21 yalın ister ama 11 genitif çoğul ister.
Kural çift yönlüdür: «часа́» biçimini gören öğrenci sayının 2-4 bandında
olduğunu ÇIKARIR. Bu bilgi Türkçede hiç yoktur.
Aynı ders tarihi ve saati de kapsar, çünkü ikisi de bu uyumun üstüne kurulur:
tarihte sıra sayısı nötr yalındır ama «ne zaman» sorusunda genitiftir, ay her
zaman genitiftir, saatten sonra günün bölümü genitiftir ve zaman bildiren «в»
akuzatif ister.
Sayı ismi değiştirir
Türkçede sayı saymak kolaydır, çünkü sayı ismin hiçbir şeyini değiştirmez:
bir kitap iki kitap beş kitap yirmi kitap
Sözcük dört yerde de aynıdır. Hatta çoğul eki eklemek YANLIŞTIR: «beş
kitaplar» denmez.
Rusçada durum tam tersidir. Sayı ismi yönetir ve isim sayıya göre biçim
değiştirir:
одна́ кни́га пя́ть кни́г
две́ кни́ги два́дцать кни́г
Bu dersin tek cümlelik özü şudur: Rusçada sayının yanındaki isim size
sayının hangi bantta olduğunu söyler. Türkçede böyle bir bilgi yoktur;
bu yüzden yeni bir alışkanlık kurmanız gerekir.
Üç bant, tek karar noktası
Hangi biçim geleceğine sayının SON HANESİ karar verir. Üç bant vardır:
son hane 1 → yalın tekil оди́н сту́дент
son hane 2, 3, 4 → genitif tekil два́ студе́нта
son hane 5-9 ve 0 → genitif çoğul пя́ть студе́нтов
Karar sayının büyüklüğüne değil son hanesine bağlı olduğu için 21 sayısı
da 1 gibi davranır:
два́дцать оди́н сту́дент два́дцать два́ студе́нта
два́дцать пя́ть студе́нтов
Bu, Türkçe konuşan için en şaşırtıcı noktadır: 21 büyük bir sayıdır ama
isim yine tekil yalın biçimdedir.
11-14 istisnası: son haneye bakmak yetmez
Bir tek yerde son hane kuralı çalışmaz: 11, 12, 13 ve 14 sayılarında.
Bunlar 1-4 ile bitmelerine rağmen genitif ÇOĞUL isterler:
оди́ннадцать студе́нтов двена́дцать студе́нтов
трина́дцать студе́нтов четы́рнадцать студе́нтов
Karşılaştırın:
два́дцать оди́н сту́дент ✓ son hane 1 → yalın
оди́ннадцать студе́нтов ✓ istisna → genitif çoğul
Kolay kontrol: önce sayının 11-14 arasında olup olmadığına bakın. Değilse
son haneye bakın. Bu sırayı ters çevirirseniz istisnayı kaçırırsınız.
«Bir» ve «iki» isme uyar
Rusçada sayıların çoğu değişmez, ama iki tanesi ismin cinsiyetine uyar:
оди́н сту́дент одна́ кни́га одно́ окно́
два́ студе́нта две́ кни́ги два́ окна́
«Оди́н» üç biçim alır (eril, dişil, nötr); «два» yalnız dişilde «две»
olur. Beşten yukarısı hiç değişmez:
пя́ть студе́нтов пя́ть кни́г пя́ть о́кон
Yani cinsiyet uyumu yalnız iki sayıda vardır ve orada da yalnız sayının
kendisi değişir; ismin biçimini belirleyen kural aynı kalır.
Tarih: aynı gün, iki biçim
Tarihte iki şey birden olur. Birincisi: ay HER ZAMAN genitiftir.
ма́рт → пе́рвое ма́рта ма́й → пя́тое ма́я
Türkçede «5 Mart» derken ay adı hiç değişmez; Rusçada değişir.
İkincisi: sıra sayısının biçimi SORUYA bağlıdır.
Како́е сего́дня число́? — Сего́дня пе́рвое ма́рта. (yalın)
Когда́ экза́мен? — Экза́мен пе́рвого ма́рта. (genitif)
Birinci cümle günün kendisini söyler; «число́» nötr olduğu için sıra sayısı
da nötr yalındır. İkinci cümle «ayın kaçında» der ve Rusçada bu anlam ayrı
bir edatla değil, genitif biçimiyle verilir. Türkçede aynı ayrımı «-da/-de»
eki yapar ve o ek ay adına gelir — yani yapı kopyalanamaz.
Saat ve gün: iki küçük kural
Saat söylerken sayı «час» ismini aynı bantlarla yönetir:
ча́с два́ часа́ пя́ть часо́в
Saatten sonra günün bölümü söylenirse o da GENİTİF olur:
в де́вять часо́в утра́ в два́ часа́ дня́
в се́мь часо́в ве́чера
Dikkat: «у́тром», «днём», «ве́чером» biçimleri tek başına doğrudur ve
«sabahleyin, öğleyin, akşamleyin» demektir — ama saatin yanında
kullanılmazlar.
Hafta günlerinde ise «в» edatı AKUZATİF ister:
в сре́ду в пя́тницу в суббо́ту
Bunu daha önce öğrendiğiniz yer kalıbıyla karıştırmayın: «в теа́тре»
(nerede?) prepozitif ister, «в сре́ду» (ne zaman?) akuzatif ister.
Aynı isim, dört sayı
Tek bir ismi alıp yalnız sayıyı değiştirmek üç bandı da yan yana görmenin
en kısa yoludur:
оди́н ру́бль son hane 1 yalın tekil
два́ рубля́ son hane 2 genitif tekil
пя́ть рубле́й son hane 5 genitif çoğul
оди́ннадцать рубле́й istisna genitif çoğul
Tersten okumak da mümkündür ve asıl okuma becerisi budur. Cümlede
«рубля́» görürseniz sayının 2, 3 ya da 4 olduğunu bilirsiniz; «рубле́й»
görürseniz 5 ile 20 arasında ya da 11-14 aralığındadır. İsim size sayının
bandını söyler.
Türkçe konuşanın dört tuzağı
1. İsmi hiç değiştirmemek. «пя́ть сту́дент» değil, «пя́ть студе́нтов».
Türkçede isim sabit kaldığı için bu en sık hatadır.
2. Çoğul eki eklemek. «пя́ть студе́нты» de yanlıştır. Rusça sayıdan sonra
yalın çoğul istemez; genitif ister.
3. Yalnız sayının büyüklüğüne bakmak. 11 küçük bir sayıdır ama genitif
çoğul ister; 21 büyük bir sayıdır ama yalın tekil ister. Karar
büyüklükte değil, son hanededir.
4. Zaman «в»sini yer «в»siyle karıştırmak. «в теа́тре» (nerede) prepozitif,
«в сре́ду» (ne zaman) akuzatiftir. Yer kalıbını önce öğrendiğiniz için
el otomatik olarak prepozitife gider.
Dersin Özeti
Rusçada sayıdan sonraki isim üç bandan birine girer ve bandı sayının SON
HANESİ belirler: 1 → yalın tekil, 2-4 → genitif tekil, 5-9 ve 0 → genitif
çoğul. Tek istisna 11-14'tür; bu dört sayı 1-4 ile bitse de genitif çoğul
ister. «Оди́н» ve «два» ismin cinsiyetine uyar, kalan sayılar değişmez.
Tarihte ay her zaman genitiftir; sıra sayısı ise «Како́е число́?» sorusunda
yalın, «Когда́?» sorusunda genitiftir. Saatten sonra günün bölümü genitif
olur, hafta günü ise zaman «в»siyle akuzatife girer.
Üç kontrol sorusu:
1. «В кла́ссе двена́дцать ...» boşluğuna «сту́дент» hangi biçimde gelir?
2. «Экза́мен ... ма́я» boşluğuna «пе́рвое» mi «пе́рвого» mu gelir?
3. «в де́вять часо́в ...» boşluğuna «у́тром» mu «утра́» mı gelir?