Творительный падеж единственного числа
Tekil enstrümantal hal
Bu derste ne öğreneceksiniz?
A2'de şimdiye kadar dört hâl gördünüz: prepozitif (в шко́ле — neredeyim),
akuzatif (кни́гу, в шко́лу — neyi, nereye), genitif (нет бра́та — yok, kimin)
ve datif (дру́гу, к врачу́ — kime). Şimdi altıncı hâl: enstrümantal.
Dört işi vardır: (1) BİRLİKTELİK — kiminle: «Я иду́ в кино́ с дру́гом»;
(2) ARAÇ ve FİİL İSTEMİ — neyle yapıyorum, neyle uğraşıyorum: «Я пишу́
карандашо́м», «Брат занима́ется спо́ртом» (ikisinde de edat YOK); (3) ROL /
MESLEK — ne olarak: «Он рабо́тает инжене́ром», «Она́ ста́ла врачо́м»;
(4) YER EDATLARI — пе́ред, за, над, под, ря́дом с: «Маши́на стои́т пе́ред
до́мом». Ek kuralı: eril/nötr sert -ом (брат → бра́том), yumuşak -ем
(учи́тель → учи́телем), dişil -а/-я → -ой/-ей (ма́ма → ма́мой, А́ня → А́ней),
«-ия» → -ией (Мари́я → Мари́ей), dişil «-ь» → -ью (мать → ма́терью).
Bu dersin ölçtüğü asıl davranış şudur: Türkçenin tek «-le/-la» eki
Rusçada İKİYE bölünür. İnsanla birlikteysem «с + enstrümantal»
(с дру́гом), bir aleti kullanıyorsam ÇIPLAK enstrümantal (карандашо́м) —
«с» konursa cümle bozulur. Aynı karar bazı fiillerin isteminde de verilir:
занима́ться ve интересова́ться nesnesini edatsız enstrümantalde ister
(«занима́ется спо́ртом»), Türkçe «spor-la» dediği hâlde «с» konmaz.
İkinci ayrım rolde: Türkçe «o mühendis» ile
«o mühendis olarak çalışıyor» cümlelerinde ismi hiç değiştirmez; Rusça
birincide yalın (он инжене́р), ikincide enstrümantal (рабо́тает
инжене́ром) ister.
Altıncı hâl: С кем? Чем? — ve «ile» ekinin ikiye bölündüğü yer
Şimdiye kadar beş kullanım gördünüz: sözlük biçimi (Это брат),
prepozitif (о бра́те), akuzatif (ви́жу бра́та), genitif (нет бра́та) ve
datif (пишу́ бра́ту). Şimdi altıncısı: enstrümantal hâl.
Soruları: С кем? (kiminle?) · Чем? (neyle?) · Кем? (ne olarak?)
BİRLİKTELİK → Я иду́ в кино́ с бра́том. (Kardeşimle sinemaya gidiyorum.)
ARAÇ → Я пишу́ карандашо́м. (Kurşun kalemle yazıyorum.)
ROL / MESLEK → Он рабо́тает врачо́м. (Doktor olarak çalışıyor.)
YER → Кот спит под столо́м. (Kedi masanın altında uyuyor.)
İlk iki satırın Türkçesine dikkat edin. İkisinde de aynı ek var:
«kardeşim-le», «kalem-le». Türkçe için bu tek bir şeydir. Rusça için
iki ayrı şeydir: birincide «с» edatı var, ikincide YOK.
Sebebi basit. «с» edatı «beraber» demektir — yanınızda biri veya bir
şey vardır. Kalem yanınızda durmuyor, onu kullanıyorsunuz. Bu yüzden
«пишу́ с карандашо́м» dediğinizde Rus bir insan «kalemi yanına almış,
onunla birlikte yürüyor» diye anlar; yazdığınızı anlamaz.
Bu dersin işi, «ile» ekinin hangi durumda «с» aldığını, hangi durumda
almadığını ayırt etmektir.
Ekler: -ом / -ем, -ой / -ей, -ией, -ью
Enstrümantal eki ismin cinsiyetine ve son harfine bağlıdır.
ERİL / NÖTR sert → -ом брат → бра́том, окно́ → окно́м
ERİL / NÖTR yumuşak → -ем учи́тель → учи́телем, мо́ре → мо́рем
DİŞİL -а → -ой ма́ма → ма́мой, сестра́ → сестро́й
DİŞİL -я → -ей А́ня → А́ней, неде́ля → неде́лей
DİŞİL -ия → -ией Мари́я → Мари́ей, ле́кция → ле́кцией
DİŞİL -ь → -ью мать → ма́терью, тетра́дь → тетра́дью
Üç satır özel dikkat ister.
**Dişil «-ь» → -ью.** Bu ek Rusçada başka hiçbir yerde yoktur; onu
duyduğunuzda kelime kesin enstrümantaldir: «ма́терью», «до́черью»,
«тетра́дью». Datifte «ма́тери» diyorduk, enstrümantalde «ма́терью».
**«-ия» → -ией.** «Мари́я» dişildir ve «-а» kuralına benzediği için el
otomatik «Мари́ой» yazar. Doğrusu «Мари́ей»dir. Aynısı «ле́кция →
ле́кцией», «Росси́я → Росси́ей» için de geçerlidir.
**ж, ш, ч, щ, ц harflerinden sonra ek vurguya bakar.** Vurgu ekin
üstündeyse -ом/-ой, değilse -ем/-ей yazılır.
vurgulu: врач → врачо́м, нож → ножо́м, оте́ц → отцо́м
vurgusuz: това́рищ → това́рищем, ме́сяц → ме́сяцем, Са́ша → Са́шей
«оте́ц → отцо́м» satırında ikinci bir şey daha oluyor: «е» harfi
düşüyor. Bu isimde «е» yalnız sözlük biçiminde vardır, çekimli
biçimlerin hepsinde kaybolur (отца́, отцу́, отцо́м).
Birliktelik «с» ister, araç istemez
Bu dersin en önemli kuralı budur ve tek bir soruyla karar verilir:
**Bu kişi/şey benim YANIMDA mı, yoksa onu KULLANIYOR muyum?**
YANINDA (birliktelik) → с + enstrümantal
KULLANIYORSAN (araç) → edatsız enstrümantal
Karşılaştırın:
Я иду́ в кино́ с сестро́й. Kız kardeşimle sinemaya gidiyorum. (yanımda)
Я пишу́ ру́чкой. Tükenmez kalemle yazıyorum. (kullanıyorum)
Я ем суп ло́жкой. Çorbayı kaşıkla içiyorum. (kullanıyorum)
Я говорю́ с врачо́м. Doktorla konuşuyorum. (yanımda/karşımda)
Türkçe dört cümlede de aynı eki kullanır: «kardeşim-le», «kalem-le»,
«kaşık-la», «doktor-la». Rusçada ikisinde «с» var, ikisinde yok.
Araç her zaman cansız bir nesnedir ama bu bir kural değil, bir
sonuçtur: insanı alet gibi kullanamazsınız. Bu yüzden pratikte
**insan gördüğünüzde «с», alet gördüğünüzde çıplak biçim** kestirmesi
işe yarar.
Bazı fiiller de nesnesini edatsız enstrümantalde ister. En sık
görülenler:
занима́ться Брат занима́ется спо́ртом. Kardeşim sporla uğraşıyor.
интересова́ться Она́ интересу́ется исто́рией. Tarihle ilgileniyor.
Türkçesinde yine «-la/-le» olduğu için buraya da «с» eklemek çok
yaygın bir hatadır: «занима́ться со спо́ртом» yanlıştır.
Rol ve meslek: «он врач» ama «он стал врачо́м»
Rusça bir kişinin ne OLDUĞUNU söylerken yalın hâli kullanır:
Он врач. O doktordur.
Она́ студе́нтка. O öğrencidir.
Ama aynı kişi bir role GEÇİYORSA, o rolde ÇALIŞIYORSA veya geçmişte o
rolde İDİYSE isim enstrümantale döner:
Türkçe bu ayrımı hiç yapmaz: «o doktor», «doktor oldu», «doktor olarak
çalışıyor» — üçünde de «doktor» aynı kalır. Bu yüzden Türkçe konuşan
öğrenci «Он рабо́тает врач» der. Rusçada bu yanlıştır.
Kestirme kural: **cümlede стать, быть (geçmiş/gelecek) veya рабо́тать
varsa meslek enstrümantaldir.** Yalnız şimdiki zamanda «быть» hiç
söylenmediği için isim yalın kalır: «Он врач».
Yer edatları: пе́ред, за, над, под, ря́дом с
Bazı yer edatları enstrümantal ister. Bunlar «neredeyim» sorusuna
cevap verir, yani hareketi değil DURUMU anlatır.
пе́ред Маши́на стои́т пе́ред до́мом. Araba evin önünde duruyor.
за Сад за до́мом. Bahçe evin arkasında.
над Ла́мпа виси́т над столо́м. Lamba masanın üstünde asılı.
под Кот спит под столо́м. Kedi masanın altında uyuyor.
ря́дом с Апте́ка ря́дом с университе́том. Eczane üniversitenin yanında.
Türkçe bu anlamları «ev-in ön-ün-de» gibi bir tamlamayla kurar; Rusça
tek bir edat ve enstrümantal ekle kurar.
«под» ve «за» edatlarının bir de akuzatifli kullanımı vardır ve anlamı
değiştirir — tıpkı daha önce öğrendiğiniz «в шко́ле / в шко́лу»
karşıtlığı gibi:
Кот спит под столо́м. Kedi masanın altında uyuyor. (yer — enstrümantal)
Кот идёт под сто́л. Kedi masanın altına gidiyor. (yön — akuzatif)
Yani fiil size hangisini seçeceğinizi söyler: duran bir durum varsa
(стои́т, спит, виси́т, живёт) enstrümantal, hareket varsa akuzatif.
Türkçe konuşanın dört tuzağı
**1. Alete «с» eklemek.** Türkçenin «-le» eki her ikisinde de aynı
olduğu için «с» araca da taşınır.
YANLIŞ: Я пишу́ с карандашо́м.
DOĞRU: Я пишу́ карандашо́м.
**2. İnsanda «с» atlamak.** Ters yönü de olur: ek konur, edat unutulur.
YANLIŞ: Я иду́ в кино́ бра́том.
DOĞRU: Я иду́ в кино́ с бра́том.
**3. Meslekte yalın bırakmak.** Türkçe ismi hiç değiştirmediği için
«рабо́тать» ve «стать» fiillerinden sonra yalın hâl kullanılır.
YANLIŞ: Он рабо́тает инжене́р. / Она́ ста́ла врач.
DOĞRU: Он рабо́тает инжене́ром. / Она́ ста́ла врачо́м.
**4. «занима́ться» fiiline edat eklemek.**
YANLIŞ: Брат занима́ется со спо́ртом.
DOĞRU: Брат занима́ется спо́ртом.
Bir de iki yazım tuzağı: «-ия» ile biten isimler «-ией» alır
(Мари́ей, ле́кцией — «Мари́ой» değil), ve ж/ш/ч/щ/ц'den sonra vurgu
ekin üstünde değilse «-ем/-ей» yazılır (това́рищем — «това́рищом»
değil).
İki soruluk kontrol yöntemi
Türkçe cümlenizde «-le/-la» eki gördüğünüzde iki soru sorun.
**Birinci soru: bu bir insan mı?**
İnsansa (veya sizinle birlikte hareket eden bir varlıksa) «с» şarttır:
с дру́гом, с сестро́й, с сосе́дом, со мной.
**İkinci soru: bunu kullanıyor muyum?**
Bir aletse, bir araçsa, bir malzemeyse edat konmaz: карандашо́м,
ру́чкой, ло́жкой, ножо́м.
Meslek cümlelerinde tek bir şeye bakın: **fiil var mı?**
«Он врач» cümlesinde fiil yok → yalın. «Он рабо́тает / стал / был …»
cümlesinde fiil var → enstrümantal.
Zamirleri ezberleyin, çünkü çok sık kullanılırlar ve düzensizdirler:
я → мной (со мной) ты → тобо́й (с тобо́й)
он → ним (с ним) она́ → ней (с ней)
мы → на́ми (с на́ми) вы → ва́ми (с ва́ми)
«с» edatından sonra «он/она́» zamirleri «н» ile başlar: «с ним»,
«с ней». Bu kural bütün edatlar için geçerlidir.
Özet
Enstrümantal hâl dört işi yapar: birlikteliği kurar (с бра́том),
aracı gösterir (карандашо́м), rol ve mesleği taşır (рабо́тает врачо́м)
ve bazı yer edatlarını tamamlar (под столо́м).
Ekler: eril/nötr -ом/-ем, dişil -ой/-ей, «-ия» → -ией, dişil «-ь» →
-ью. ж/ш/ч/щ/ц'den sonra vurgu ekte değilse -ем/-ей.
Bu dersin tek cümlelik özü: **Türkçenin tek «-le/-la» eki Rusçada
ikiye ayrılır — insanla «с» + enstrümantal, aletle edatsız
enstrümantal** — ve meslek bir fiile bağlanınca yalın hâlde kalmaz.