Падежи во множественном числе
Çoğulda haller
Bu derste ne öğreneceksiniz?
A2'de beş hâli tekilde gördünüz: prepozitif (в шко́ле), akuzatif (кни́гу),
genitif (нет бра́та), datif (дру́гу), enstrümantal (с бра́том). A1'de de
isimlerin yalın çoğulunu kurmayı öğrendiniz (стол → столы́). Şimdi ikisi
birleşiyor: aynı altı hâl, çoğul isimlerde.
Bu derste iki şey aynı anda olur. (1) SİSTEM KOLAYLAŞIR: datif, enstrümantal
ve prepozitif çoğulda cinsiyeti hiç sormaz — hepsi -ам / -ами / -ах alır
(дру́гу→друзья́м, кни́ге→кни́гам, окну́→о́кнам). Sıfatlar da tek biçime iner:
но́вые / но́вых / но́вым / но́выми. (2) TEK BİR NOKTA ZORLAŞIR: genitif çoğul.
Eril isimler -ов/-ев/-ей alır (студе́нтов, музе́ев, враче́й), dişil ve nötr
isimlerse HİÇ EK ALMAZ (книг, окон) — bazen araya bir dolgu ünlüsü girer
(де́вушка → де́вушек, письмо́ → пи́сем).
Aynı sistem çoğul kişi zamirini de kapsar: «они́» isimler gibi çekilir
(их / им / и́ми) ve edattan sonra «н» ile başlar (о них, к ним, с ни́ми).
Bir de akuzatif değişir: tekilde canlılık yalnız eril isimlerde karar
veriyordu; çoğulda HER cinsiyette karar verir. «Ви́жу столы́» ama «ви́жу
студе́нтов», «ви́жу кни́ги» ama «ви́жу сестёр».
Ölçülen asıl davranış: Türkçe çoğulu tek ekle kurar ve hâl ekini onun üstüne
ekler (kitap-lar-ı, kitap-lar-la) — ek dizisi hep aynıdır. Rusça çoğul ile
hâli TEK ekte birleştirir ve o ek isme göre değişir; üstelik bir hâlde ek
hiç yoktur.
Çoğulda hâller: bir şey kolaylaşır, bir şey zorlaşır
Tekilde altı hâli tek tek öğrendiniz. Çoğulda aynı altı iş var, ama
ekler değişiyor. İyi haber şu: çoğulda ek sayısı AZALIYOR.
TEKİL ÇOĞUL
дру́гу / кни́ге / окну́ → друзья́м / кни́гам / о́кнам (datif)
с дру́гом / с кни́гой → с друзья́ми / с кни́гами (enstrümantal)
о дру́ге / о кни́ге → о друзья́х / о кни́гах (prepozitif)
Soldaki sütunda her cinsiyetin kendi eki var. Sağdaki sütunda hepsi aynı:
**-ам, -ами, -ах**. Cinsiyet artık sorulmuyor.
Kötü haber tek bir yerde: **genitif çoğul**. Rusçanın en düzensiz noktası
orasıdır ve bu dersin asıl işi orayı ayırt etmektir.
нет дру́га → нет друзе́й (eril: ek VAR)
нет кни́ги → нет книг (dişil: ek YOK)
нет окна́ → нет о́кон (nötr: ek YOK)
Türkçe için ikisi de şaşırtıcıdır: Türkçede «kitap-lar-ın» derken ek
dizisi hiç bozulmaz, hiçbir hâlde ek kaybolmaz.
Üç hâl birleşiyor: -ам / -ами / -ах
Datif, enstrümantal ve prepozitif çoğulda cinsiyete bakmaz. Yalnız
gövdenin sert mi yumuşak mı olduğuna bakar.
DATİF -ам / -ям студе́нтам, кни́гам, о́кнам, учителя́м
ENSTRÜMANTAL -ами / -ями студе́нтами, кни́гами, о́кнами, учителя́ми
PREPOZİTİF -ах / -ях о студе́нтах, о кни́гах, об о́кнах, об учителя́х
Yumuşak biçim (-ям/-ями/-ях) yumuşak gövdeli isimlerde gelir: учи́тель →
учителя́м, тетра́дь → тетра́дям, мо́ре → моря́м.
Tetikleyiciler tekildekiyle aynıdır ve hiç değişmez:
к + datif Мы идём к друзья́м.
с + enstrümantal Я говорю́ с друзья́ми.
о + prepozitif Мы говори́м о друзья́х.
в/на + prepozitif Кни́ги лежа́т на стола́х.
Yani bu üç hâlde yeni bir kural öğrenmiyorsunuz; yalnız eki çoğula
çeviriyorsunuz.
Genitif çoğul: dersin en zor noktası
Genitif çoğulda ek ismin cinsiyetine göre değişir ve bir grupta ek HİÇ
YOKTUR.
ERİL sert -ов студе́нт → студе́нтов, дом → домо́в
ERİL «-й» -ев музе́й → музе́ев, геро́й → геро́ев
ERİL «-ь», ж/ш/ч/щ -ей слова́рь → словаре́й, врач → враче́й
DİŞİL «-а/-я» EK YOK кни́га → книг, шко́ла → школ
NÖTR «-о» EK YOK окно́ → о́кон, сло́во → слов
DİŞİL «-ь» -ей тетра́дь → тетра́дей, дверь → двере́й
**Ek yokluğu bir hata değildir, kuralın kendisidir.** «нет книг»
cümlesinde «книг» sözcüğü çıplak gövdedir; Türkçe konuşan öğrenci buraya
refleksle bir ek koyar ve «книгов» üretir. Böyle bir sözcük Rusçada yoktur.
**Dolgu ünlüsü.** Gövde iki ünsüzle bitiyorsa telaffuz için araya «о» ya
da «е» girer:
де́вушка → де́вушек ру́чка → ру́чек ло́жка → ло́жек
окно́ → о́кон письмо́ → пи́сем сестра́ → сестёр
Birkaç isim kendi yolunda gider ve ezberlenir:
друг → друзе́й брат → бра́тьев сын → сынове́й
ребёнок → дете́й челове́к → люде́й мать → матере́й
Akuzatif çoğul: canlılık artık her cinsiyette karar verir
Tekilde canlılık yalnız eril isimlerde iş görüyordu: «ви́жу стол» ama
«ви́жу бра́та». Çoğulda bu kural BÜTÜN cinsiyetlere yayılır.
CANSIZ → akuzatif = YALIN çoğul
CANLI → akuzatif = GENİTİF çoğul
Я ви́жу столы́. (cansız eril)
Я ви́жу студе́нтов. (canlı eril → genitif biçimi)
Я ви́жу кни́ги. (cansız dişil)
Я ви́жу сестёр. (canlı dişil → genitif biçimi)
Yani çoğulda akuzatifin kendi eki yoktur; ya yalın hâlden ya genitiften
ödünç alır. Karar tek soruyla verilir: **bu varlık canlı mı?**
Türkçe bu ayrımı hiç yapmaz — «masaları görüyorum» ile «öğrencileri
görüyorum» aynı eki alır. Bu yüzden öğrenci canlı isimlerde yalın çoğulu
bırakır: «Я ви́жу студе́нты» yanlıştır.
Sıfatlar ve zamirler çoğulda tek biçim
Sıfatın çoğulunda cinsiyet yoktur. Tek bir dizi vardır ve ismin hâline
uyar:
YALIN но́вые студе́нты, но́вые кни́ги, но́вые о́кна
GENİTİF нет но́вых книг
DATİF но́вым студе́нтам
AKUZATİF ви́жу но́вые кни́ги / но́вых студе́нтов
ENSTRÜMANTAL с но́выми студе́нтами
PREPOZİTİF о но́вых кни́гах
Türkçede sıfat hiç değişmez: «yeni öğrenciler-le» derken «yeni» olduğu
gibi kalır. Rusçada sıfat da ismin hâlini alır — ikisi birlikte çekimlenir.
Kişi zamiri «они́» de çekimlenir:
они́ → их (genitif/akuzatif) · им (datif) · и́ми (enstrümantal) · них (edat sonrası)
У них есть маши́на. Onların arabası var.
Я звоню́ им. Onları arıyorum.
Мы говори́м с ни́ми. Onlarla konuşuyoruz.
Он ду́мает о них. Onları düşünüyor.
Edattan sonra «н» eklenir: их → у них, им → к ним, и́ми → с ни́ми.
Türkçe konuşanın dört tuzağı
**1. Genitif çoğulda ek uydurmak.** Türkçede her hâlin bir eki vardır;
ek yokluğu eksiklik gibi görünür.
YANLIŞ: На по́лке нет кни́гов.
DOĞRU: На по́лке нет книг.
**2. Canlı isimlerde yalın çoğulu bırakmak.** Türkçe canlı-cansız ayrımı
yapmadığı için akuzatif değişmez sanılır.
YANLIŞ: Я ви́жу студе́нты.
DOĞRU: Я ви́жу студе́нтов.
**3. Sıfatı değiştirmemek.** Türkçede sıfat hiç çekilmez.
YANLIŞ: с но́вые студе́нтами
DOĞRU: с но́выми студе́нтами
**4. Çoğul eki ile hâl ekini üst üste koymak.** Türkçe «kitap-lar-la»
derken iki ek arka arkaya gelir; Rusça ikisini TEK ekte birleştirir.
YANLIŞ: с кни́ги-ами
DOĞRU: с кни́гами
Bir de yazım tuzağı: «-ь» ile biten dişil isimler genitif çoğulda -ей
alır (тетра́дей, двере́й) — «-а/-я» ile bitenler gibi ek-siz kalmaz.
İki soruluk kontrol yöntemi
Çoğul bir isim çekerken iki soru yeter.
**Birinci soru: hangi hâl?**
Datif, enstrümantal ya da prepozitifse işiniz kolay — cinsiyete hiç
bakmayın, doğrudan **-ам / -ами / -ах** koyun (yumuşak gövdede
-ям/-ями/-ях).
**İkinci soru: genitif mi?**
Öyleyse cinsiyete bakmak zorundasınız:
eril → -ов / -ев / -ей
dişil «-а/-я» → EK YOK
nötr «-о/-е» → EK YOK
dişil «-ь» → -ей
Akuzatifte üçüncü bir soru vardır ama tek kelimeliktir: **canlı mı?**
Canlıysa genitif biçimini, cansızsa yalın çoğulu kullanın.
Çalışırken sıfatı isimden ayırmayın: ikisi birlikte çekilir, bu yüzden
hep öbek hâlinde ezberleyin — «с но́выми студе́нтами», «о ста́рых кни́гах».
Özet
Çoğulda üç hâl birleşir ve kolaylaşır: datif -ам, enstrümantal -ами,
prepozitif -ах (yumuşak gövdede -ям/-ями/-ях). Sıfatlar da tek diziye
iner: но́вые / но́вых / но́вым / но́выми.
Genitif çoğul tek zor noktadır: eril -ов/-ев/-ей, dişil ve nötr EK
ALMAZ (книг, окон), dişil «-ь» -ей alır; gövde iki ünsüzle bitiyorsa
araya dolgu ünlüsü girer (де́вушек, пи́сем).
Akuzatifte karar canlılıktır ve artık her cinsiyette geçerlidir: cansızda
yalın çoğul, canlıda genitif biçimi.
Bu dersin tek cümlelik özü: **Türkçe çoğul ekiyle hâl ekini üst üste
koyar, Rusça ikisini tek ekte birleştirir — ve bir hâlde o ek hiç yoktur.**