Дательный падеж единственного числа
Tekil datif hal
Bu derste ne öğreneceksiniz?
A2 #1'de «neredeyim» (prepozitif: в шко́ле), #2'de «neyi / nereye»
(akuzatif: кни́гу, в шко́лу), #3'te «yok / kimin / ne kadar» (genitif:
бра́та) hâllerini gördünüz. Şimdi datif hâl: alıcının, yönelinen KİŞİNİN
ve hisseden kişinin hâli. Dört işi vardır: (1) ALICI — bir şey KİME
veriliyor, söyleniyor, yazılıyor: «Я пишу́ письмо́ дру́гу»; (2) FİİL İSTEMİ —
звони́ть, помога́ть, дава́ть fiilleri nesnesini datifte ister:
«Я звоню́ бра́ту»; (3) HİSSEDEN KİŞİ — «Мне хо́лодно», «Ему́ интере́сно»,
«Нам ну́жно рабо́тать»: Türkçenin özne yaptığı kişi Rusçada datife geçer;
(4) KİŞİYE YÖNELME — «к врачу́», «к дру́гу»: bir KİŞİYE doğru gitmek к +
datif ister. Ek kuralı: eril/nötr -у/-ю (брат → бра́ту, учи́тель →
учи́телю), dişil -е (ма́ма → ма́ме), -ия ile bitenler -ии (Мари́я →
Мари́и), -ь ile biten dişil -и (мать → ма́тери).
Bu dersin ölçtüğü asıl davranış şudur: Türkçede TEK bir «-e/-a» eki vardır
ve hem kişiye hem yere gider — «doktor-a gidiyorum», «tiyatro-ya
gidiyorum». Rusça bunu İKİYE böler: KİŞİ için «к + datif» (к врачу́),
YER için «в/на + akuzatif» (в теа́тр). Tek Türkçe ek, iki ayrı Rusça yapı.
Beşinci hâl: Кому? — ve Türkçenin tek ekinin ikiye bölündüğü yer
Şimdiye kadar dört kullanım gördünüz: sözlük biçimi (Это брат),
prepozitif (о бра́те — kim hakkında), akuzatif (ви́жу бра́та — kimi) ve
genitif (нет бра́та — kim yok). Şimdi beşincisi: datif hâl.
Sorusu: Кому? (kime?) ve Чему? (neye?)
ALICI → Я пишу́ письмо́ дру́гу. (Arkadaşıma mektup yazıyorum.)
FİİL İSTEMİ → Я звоню́ бра́ту. (Kardeşimi arıyorum.)
HİSSEDEN KİŞİ → Мне хо́лодно. (Üşüyorum.)
KİŞİYE YÖNELME → Я иду́ к врачу́. (Doktora gidiyorum.)
Dört satırın da Türkçesine bakın. Birinci satırda Türkçe de «-a» diyor
(arkadaşım-a) — burada iki dil aynı. İkinci satırda Türkçe «-ı» diyor
(kardeşim-i), Rusça datif istiyor. Üçüncü satırda Türkçenin öznesi
«ben»ken Rusça «bana» diyor. Dördüncü satırda Türkçe yine «-a» diyor
(doktor-a) ve Rusça da datif istiyor — ama araya bir de «к» koymak
zorunda.
Yani Türkçenin tek «-e/-a» eki bazen datife denk geliyor, bazen
gelmiyor. Bu dersin işi, o eşleşmenin nerede tuttuğunu ve nerede
tutmadığını ayırt etmektir.
Ekler: -у / -ю, -е, -ии, -и
Datif eki ismin cinsiyetine ve son harfine bağlıdır.
ERİL / NÖTR sert → -у брат → бра́ту, окно́ → окну́
ERİL / NÖTR yumuşak→ -ю учи́тель → учи́телю, мо́ре → мо́рю
DİŞİL -а / -я → -е ма́ма → ма́ме, А́ня → А́не
DİŞİL -ия → -ии Мари́я → Мари́и, ле́кция → ле́кции
DİŞİL -ь → -и мать → ма́тери, тетра́дь → тетра́ди
İki satıra dikkat edin, çünkü öğrencilerin çoğu tam orada yanılır.
**-ия → -ии.** «Мари́я» dişildir ve «-а/-я» kuralına benzediği için el
otomatik «Мари́е» yazar. Doğrusu «Мари́и»dir. Aynı şey «ле́кция →
ле́кции», «Росси́я → Росси́и» için de geçerlidir.
**Dişil -е datifte de, prepozitifte de aynıdır.** «ма́ме» biçimi hem
datif (пишу́ письмо́ ма́ме — anneme mektup yazıyorum) hem prepozitif
(говорю́ о ма́ме — annem hakkında konuşuyorum) olabilir. Bu bir sorun
değil, kolaylık: dişil isimlerde iki hâl aynı sesi verir. Hangi hâlde
olduğunu cümledeki fiil veya edat söyler.
KİŞİ mi YER mi? — к + datif / в-на + akuzatif (dersin çekirdeği)
Türkçede nereye gittiğinizi tek ekle söylersiniz:
doktor-a gidiyorum tiyatro-ya gidiyorum
arkadaşım-a gidiyorum iş-e gidiyorum
Dört cümlede de aynı ek var. Rusçada bu dört cümle İKİ farklı yapıya
ayrılır ve ayıran şey şudur: **hedef bir KİŞİ mi, yoksa bir YER mi?**
KİŞİ → к + DATİF Я иду́ к врачу́. (Doktora gidiyorum.)
Я иду́ к дру́гу. (Arkadaşıma gidiyorum.)
YER → в / на + AKUZATİF Я иду́ в теа́тр. (Tiyatroya gidiyorum.)
Я иду́ на рабо́ту. (İşe gidiyorum.)
Kural tek cümlede: **insana к, mekâna в/на.**
Bir şey daha var ve Türkçe konuşan için görünmezdir: Rusçada edat
atlanmaz. Türkçe yönü YALNIZ ekle gösterir, ayrı bir kelime koymaz.
Bu yüzden «Я иду́ врачу́» demek çok yaygın bir hatadır — ek doğru ama
edat eksik olduğu için cümle Rusça değildir. Yön söylerken iki parça
birden gerekir: doğru edat + doğru hâl.
Datif isteyen fiiller: звони́ть, помога́ть, дава́ть
Bazı fiiller nesnesini akuzatifte değil datifte ister. Bu fiillerin
listesi ezberlenir; mantıkla bulunmaz.
звони́ть кому́ → Я звоню́ бра́ту. (Kardeşimi arıyorum.)
помога́ть кому́ → Я помога́ю сестре́. (Kız kardeşime yardım ediyorum.)
дава́ть кому́ что → Я даю́ кни́гу дру́гу. (Arkadaşıma kitap veriyorum.)
говори́ть кому́ → Я говорю́ ма́ме. (Anneme söylüyorum.)
«помога́ть» ve «дава́ть» Türkçeyle uyumludur: «kardeşim-e yardım
ediyorum», «arkadaşım-a veriyorum» — ikisi de «-e/-a». Bunlarda
zorlanmazsınız.
**«звони́ть» ise tuzaktır.** Türkçede «kardeşim-i arıyorum» dersiniz —
belirtme hâli. Rusça datif ister:
YANLIŞ: Я звоню́ бра́та.
DOĞRU: Я звоню́ бра́ту.
Türkçedeki «-i» eki sizi doğrudan yanlış cevaba götürür. Bu yüzden bu
fiili ayrı öğrenin: звони́ть КОМУ́.
Hisseden kişi: Мне хо́лодно, Ему́ ну́жно
Rusçada bir duyguyu, hâli veya ihtiyacı anlatırken kişi ÖZNE olmaz;
datife geçer. Cümlenin yalın öznesi hiç yoktur.
Мне хо́лодно. Üşüyorum.
Мне тру́дно. Zorlanıyorum.
Ему́ интере́сно. O ilgileniyor. / Ona ilginç geliyor.
Нам ску́чно. Sıkılıyoruz.
Мне ну́жно рабо́тать. Çalışmam gerekiyor.
Ей нра́вится Москва́. Moskova'yı seviyor. / Moskova ona hoş geliyor.
Türkçe bu cümlelerin çoğunda kişiyi özne yapar: «BEN üşüyorum», «BİZ
sıkılıyoruz». Rusça yapmaz. Bu yüzden «Я хо́лодный» demek yanlıştır —
o «ben soğuk bir insanım» demektir, üşüdüğünüzü anlatmaz.
Kişi zamirlerinin datif biçimleri:
я → мне ты → тебе́ он → ему́ она́ → ей
мы → нам вы → вам они́ → им
«нра́вится» de bu ailedendir ve tersine çalışır: hoşlanan kişi datife,
hoşlanılan şey yalın hâle geçer. «Мне нра́вится Москва́» kelimesi
kelimesine «Moskova bana hoş geliyor» demektir.
Türkçe konuşanın dört tuzağı
**1. Edatı atlamak.** Türkçe yönü yalnız ekle gösterdiği için «к»
unutulur.
YANLIŞ: Я иду́ врачу́.
DOĞRU: Я иду́ к врачу́.
**2. Kişi ile yeri karıştırmak.** Türkçe ikisine de «-e/-a» dediği için
yapılar birbirine geçer.
YANLIŞ: Я иду́ в врача́. / Я иду́ к теа́тру.
DOĞRU: Я иду́ к врачу́. / Я иду́ в теа́тр.
**3. «звони́ть» fiilinde Türkçenin belirtme hâlini taşımak.**
YANLIŞ: Я звоню́ бра́та.
DOĞRU: Я звоню́ бра́ту.
**4. Hisseden kişiyi özne yapmak.**
YANLIŞ: Я хо́лодно. / Я ну́жно рабо́тать.
DOĞRU: Мне хо́лодно. / Мне ну́жно рабо́тать.
Bir de yazım tuzağı: «-ия» ile biten isimler datifte «-ии» alır.
YANLIŞ: Мари́е, Росси́е
DOĞRU: Мари́и, Росси́и
İki soruluk kontrol yöntemi
Datif gerekip gerekmediğini bulmak için cümleye iki soru sorun.
**Birinci soru: burada bir KİŞİ var mı ve o kişi alıcı mı?**
Bir şey ona veriliyor, söyleniyor, yazılıyor veya onun için yapılıyorsa
datif kullanılır. «Кому?» sorusu cevaplanıyorsa datiftesiniz.
**İkinci soru: yön mü söylüyorum? Öyleyse hedef kişi mi, yer mi?**
Kişiyse «к + datif», yerse «в/на + akuzatif». Bu ikisini birbirine
çevirmeye çalışmayın; ayrı ayrı ezberleyin:
к врачу́ · к дру́гу · к ма́ме (kişi)
в теа́тр · на рабо́ту · в шко́лу (yer)
Çalışırken Türkçe cümleyi önce ikiye ayırın: «doktora gidiyorum»
cümlesinde «doktor» bir kişidir → к. «Tiyatroya gidiyorum» cümlesinde
«tiyatro» bir yerdir → в. Türkçe eki size hiçbir şey söylemez; karar
hedefin ne olduğuna bakılarak verilir.
Özet
Datif hâl dört işi yapar: alıcıyı gösterir (письмо́ дру́гу), bazı
fiillerin nesnesini taşır (звоню́ бра́ту), hisseden kişiyi işaretler
(мне хо́лодно) ve bir kişiye yönelmeyi kurar (к врачу́).
Ekler: eril/nötr -у/-ю, dişil -е, «-ия» → -ии, dişil «-ь» → -и.
Bu dersin tek cümlelik özü: **Türkçenin tek «-e/-a» eki Rusçada ikiye
ayrılır — insana к + datif, mekâna в/на + akuzatif** — ve Rusçada edat
asla atlanmaz.