Степени сравнения прилагательных и наречий
Sıfat ve zarflarda karşılaştırma
Bu derste ne öğreneceksiniz?
Türkçede karşılaştırma iki küçük sözcükle yapılır ve sıfat hiç değişmez:
büyük → daha büyük → en büyük
«daha» ile «en» sıfatın önünde durur, sıfata dokunmaz. Aynı sıfat üç yerde de
aynıdır.
Rusçada bu iki sözcük iki AYRI makineye dönüşür ve ikisi zıt davranır:
«daha» → sözcüğün İÇİNE kaynar: большо́й → бо́льше
ve bu biçim HİÇ uyum almaz
«en» → ayrı sözcük olarak kalır: са́мый большо́й
ve bu sözcük HER ZAMAN uyum alır
Dersin tek cümlelik özü budur: karşılaştırma biçimi değişmez, üstünlük
sözcüğü değişir. Türkçe konuşan için ikisi de yenidir, ama asıl tuzak
ikisinin ZIT olmasıdır — yeni öğrenilen «sıfat isme uyar» kuralı
karşılaştırmada geçerli DEĞİLDİR.
Üçüncü yenilik «-den daha»dır. Türkçede tek yol vardır; Rusçada iki yol
vardır ve ikisi de doğrudur: ya ikinci öğe genitife girer, ya da «чем»
gelir ve ikinci öğe YALIN kalır. Karıştırmak yanlıştır.
İki küçük sözcük, iki ayrı makine
Türkçede karşılaştırma yapmak için sıfata dokunmazsınız. Önüne bir
sözcük koyarsınız, o kadar:
yeni → daha yeni → en yeni
«yeni» üç yerde de aynıdır. Türkçenin tüm işi «daha» ve «en» sözcükleri
yapar.
Rusçada bu iki sözcüğün karşılığı yoktur. Onların yerine iki ayrı makine
vardır ve şaşırtıcı olan şu: ikisi birbirinin tersi çalışır.
но́вый → нове́е (karşılaştırma: tek sözcük, uyum YOK)
но́вый → са́мый но́вый (üstünlük: iki sözcük, uyum VAR)
Birinci satırda sıfat kısalıp donar. İkinci satırda sıfat olduğu gibi
kalır, önüne uyum alan yeni bir sözcük gelir.
Bu dersi bitirdiğinizde şunu ayırt edebileceksiniz: bir Rusça cümlede
«bu daha güzel» mi deniyor, «bu en güzeli» mi deniyor — ve hangisinde
ekin değişeceğini bileceksiniz.
Karşılaştırma tek sözcüktür: «daha» yoktur
Rusçada «daha» diye ayrı bir sözcük koymazsınız. Sıfatın sonu değişir ve
iş biter. En yaygın ek **-ее**'dir:
интере́сный → интере́снее ilginç → daha ilginç
краси́вый → краси́вее güzel → daha güzel
тёплый → тепле́е sıcak → daha sıcak
бы́стрый → быстре́е hızlı → daha hızlı
тру́дный → трудне́е zor → daha zor
Bir grup sıfatta ek kısadır (**-е**) ve son ünsüz değişir. Bu değişim
keyfî değildir, hep aynı çiftlerdir:
дорого́й → доро́же (г → ж)
молодо́й → моло́же (д → ж)
лёгкий → ле́гче (г → ч)
Dikkat edilecek nokta: Türkçede «daha» sözcüğünü unutursanız cümle
anlamını kaybeder. Rusçada unutulacak ayrı bir sözcük yoktur — ama ekin
kendisini unutursanız cümle karşılaştırma olmaktan çıkar ve düz bir
niteleme olur.
Karşılaştırma biçimi HİÇ değişmez
Bu, dersin en önemli kuralıdır ve yeni öğrendiğiniz bir alışkanlığa
ters düşer.
Rusçada sıfat normalde isme uyar: но́вый дом, но́вая кни́га, но́вое сло́во.
Bunu öğrendiniz. Ama karşılaştırma biçimi bu kuralın DIŞINDADIR:
Дом нове́е. (eril)
Кни́га нове́е. (dişil)
Сло́во нове́е. (nötr)
Дома́ нове́е. (çoğul)
Dört cümlede de aynı sözcük: **нове́е**. Cinsiyet değişti, sayı değişti,
biçim değişmedi.
Neden böyle? Çünkü bu biçim artık bir sıfat gibi davranmaz; yüklemin
içinde donmuş bir sözcüktür. Türkçede «daha yeni» de aynı şekilde
donmuştur — «daha yenisi», «daha yeniler» diye çekmezsiniz.
Pratik sonuç: karşılaştırma biçimini gördüğünüzde ismin cinsiyetine
BAKMAYIN. Ekin değişmesi gerektiğini düşünmek en sık yapılan hatadır.
Dört düzensiz biçim ezberlenir
En sık kullanılan dört sıfatın karşılaştırma biçimi kurala uymaz. Bunlar
ezberlenir, çünkü Rusçada her gün geçerler:
большо́й → бо́льше büyük → daha büyük
ма́ленький → ме́ньше küçük → daha küçük
хоро́ший → лу́чше iyi → daha iyi
плохо́й → ху́же kötü → daha kötü
Türkçede de aynı şey vardır ama fark etmezsiniz, çünkü Türkçe bu işi
düzenli yapar: «iyi → daha iyi». İngilizce bilenler için tanıdık bir
durumdur: good → better, bad → worse.
Bu dört biçim aynı zamanda zarf olarak da kullanılır ve biçimleri
değişmez:
Он говори́т лу́чше. Daha iyi konuşuyor.
Я рабо́таю бо́льше. Daha çok çalışıyorum.
Buradaki «бо́льше» sözcüğü hem «daha büyük» hem «daha çok» demektir;
hangisi olduğunu cümle söyler.
«-den daha» iki yolla söylenir
Türkçede karşılaştırdığınız şeye «-den» eki gelir ve tek yol vardır:
Moskova Petersburg'DAN daha büyük.
Rusçada iki yol vardır ve ikisi de doğrudur.
**Birinci yol — genitif.** Karşılaştırma biçiminden sonra ikinci öğe
doğrudan genitife girer, arada hiçbir sözcük yoktur:
Москва́ бо́льше Петербу́рга.
Я ста́рше бра́та.
**İkinci yol — «чем» + yalın.** Arada «чем» sözcüğü vardır ve ikinci öğe
YALIN kalır:
Москва́ бо́льше, чем Петербу́рг.
Я ста́рше, чем брат.
«чем»den önce virgül konur.
İki yolu KARIŞTIRMAK yanlıştır: «чем» varsa genitif olmaz, genitif varsa
«чем» olmaz.
Bir durumda seçim yoktur: karşılaştırdığınız şey isim değilse genitife
giremez, o yüzden «чем» zorunludur:
Сего́дня тепле́е, чем вчера́.
Burada «вчера́» bir zarftır; genitifi yoktur.
Üstünlük: «са́мый» ayrı durur ve UYUM ALIR
Türkçede «en» sözcüğü hiç değişmez: en büyük ev, en büyük oda, en büyük
kelime. Üçünde de «en».
Rusçada üstünlük **са́мый + sıfat** ile kurulur. Sıfat olduğu gibi kalır,
ama «са́мый» ismin cinsiyetine ve sayısına UYAR — üstelik sıfatla birlikte,
ikisi de aynı anda:
са́мый но́вый дом (eril)
са́мая но́вая кни́га (dişil)
са́мое но́вое сло́во (nötr)
са́мые но́вые дома́ (çoğul)
Şimdi dersin iki makinesini yan yana koyun:
Дом нове́е. → нове́е hiç değişmez
Э́то са́мый но́вый дом. → са́мый ve но́вый ikisi de değişir
Aynı sıfattan yola çıktınız, iki zıt davranış elde ettiniz. Bu ayrımı
tutabilirseniz konu bitmiş demektir.
Sorusu da uyum alır: «Кака́я кни́га са́мая интере́сная?»
Üç basamak yan yana
Aynı sıfatın üç basamağını tek tabloda görmek ayrımı yerleştirir:
но́вый yeni (uyum alır: но́вая, но́вое)
нове́е daha yeni (hiç değişmez)
са́мый но́вый en yeni (ikisi de uyum alır)
Dişil bir isimle:
но́вая кни́га yeni kitap
Кни́га нове́е. Kitap daha yeni.
са́мая но́вая кни́га en yeni kitap
Ortadaki satıra dikkat edin: isim dişil olduğu hâlde «нове́е» erildeki
biçimin aynısıdır. Değişmeyen tek basamak odur.
Düzensiz dörtlüyle aynı tablo:
хоро́ший → лу́чше → са́мый хоро́ший
плохо́й → ху́же → са́мый плохо́й
Türkçe konuşanın dört tipik hatası
**1. Karşılaştırma biçimini isme uydurmak.** «Кни́га нове́ая» diye bir
biçim yoktur. Doğrusu «Кни́га нове́е». Sıfat uyumu yeni öğrenildiği için
bu hata çok sık yapılır — oysa karşılaştırma biçimi tam olarak uyumun
dışındadır.
**2. «Daha» için ayrı sözcük aramak.** Türkçedeki «daha»yı çevirmeye
çalışıp «бо́лее большо́й» demek yanlıştır. Ek zaten «daha» demektir;
ikisini birden koymak «daha daha büyük» demeye benzer.
**3. «чем» ile genitifi karıştırmak.** İkisi ayrı yollardır:
✗ Москва́ бо́льше чем Петербу́рга.
✓ Москва́ бо́льше Петербу́рга.
✓ Москва́ бо́льше, чем Петербу́рг.
«чем» geldiyse ikinci öğe yalındır — çünkü «чем» kendi başına
karşılaştırmayı kurar, ismi yönetmez.
**4. «са́мый» sözcüğünü dondurmak.** Türkçedeki «en» değişmediği için
«са́мый кни́га» denmesi çok yaygındır. «са́мый» bir sıfattır ve isme uyar:
«са́мая кни́га». Kuralı şöyle tutun: karşılaştırmada donan sözcük,
üstünlükte donmayan sözcüktür.
Özet
**Karşılaştırma** tek sözcüktür ve DONAR:
-ее eki: интере́снее, краси́вее, тепле́е, быстре́е
-е eki: доро́же, моло́же, ле́гче (son ünsüz değişir)
düzensiz: бо́льше, ме́ньше, лу́чше, ху́же
Cinsiyet, sayı, hâl — hiçbiri bu biçimi değiştirmez.
**«-den daha»** iki yolla söylenir, karıştırılmaz:
komparatif + genitif ста́рше бра́та
komparatif + чем + yalın ста́рше, чем брат
İkinci öğe isim değilse (вчера́ gibi) yalnız «чем» yolu vardır.
**Üstünlük** iki sözcüktür ve UYUM ALIR:
са́мый но́вый дом са́мая но́вая кни́га са́мое но́вое сло́во
Tek cümlelik hafıza kancası: **karşılaştırma donar, üstünlük uyar.**