Краткие прилагательные: базовое употребление
Kısa sıfatlar: temel kullanım
Bu derste ne öğreneceksiniz?
Türkçede bir sıfat yüklem olduğunda KİŞİ eki alır, cinsiyet eki almaz:
hazır-ım · hazır-sın · hazır (kim olursa olsun «hazır» aynı)
Kadın da erkek de «hazırım» der. Türkçede sıfatın cinsiyeti diye bir şey
yoktur.
Rusçada tam tersi olur. Yüklem olan kısa sıfat KİŞİ eki almaz ama
KONUŞANIN CİNSİYETİNE göre değişir:
Я гото́в. (erkek söylüyor)
Я гото́ва. (kadın söylüyor)
«Я» sözcüğü iki cümlede de aynıdır; değişen sıfattır. Türkçe konuşan için
şaşırtıcı olan budur: kişi zamiri kimin konuştuğunu söylemez, sıfat söyler.
Dersin ikinci — ve daha zor — yarısı şudur: kısa sıfat HER ZAMAN öznesine
uyar, ama bazı cümlelerde özne beklediğiniz sözcük değildir.
Он до́лжен рабо́тать. özne = kişi → до́лжен kişiye uyar
Ему́ ну́жен слова́рь. özne = SÖZLÜK → ну́жен sözlüğe uyar
İkinci cümlede kişi datif hâldedir («ему́») ve cümlenin öznesi ihtiyaç
duyulan şeydir. Türkçe «ona sözlük lazım» derken kişiyi öne koyar; Rusça
cümlenin dilbilgisel öznesi ise «слова́рь»dır. Bu yüzden «ему́» eril olsa
bile «Ему́ нужна́ кни́га» denir — uyum kitaba gider.
Türkçe kişiyi işaretler, Rusça cinsiyeti
Türkçede yüklem olan bir sıfata kişi eki eklersiniz:
hazır-ım · hazır-sın · hazır · hazır-ız
Bu dört biçimde de «hazır» sözcüğü bozulmadan durur. Kimin konuştuğu
sondaki ekten belli olur, sıfattan değil. Kadın da erkek de aynı
«hazırım»ı söyler.
Rusçada iş tersine döner. Kişi eki yoktur; onun yerine sıfat özneye
göre kısalır ve KONUŞANIN CİNSİYETİNİ taşır:
Я гото́в. Hazırım. (bunu bir erkek söylüyor)
Я гото́ва. Hazırım. (bunu bir kadın söylüyor)
İki cümlede de «я» aynıdır. Türkçeye ikisi de tek bir cümleyle
çevrilir. Farkı yalnız sıfat taşır.
Bu derste öğrendiğiniz biçimlere **kısa sıfat** (кра́ткое прилага́тельное)
denir. Rusçada bir sıfatın iki yüzü vardır: ismin önünde duran uzun
biçim (но́вый дом) ve yüklem olan kısa biçim. Bu ders yalnız yüklem
olarak kullanılan, günlük konuşmanın en sık kısa sıfatlarını öğretir:
рад, гото́в, за́нят, свобо́ден, бо́лен, до́лжен, ну́жен.
Dört hücre: —, -а, -о, -ы
Kısa sıfatın dört biçimi vardır ve ekleri şaşırtıcı derecede sadedir.
Eril biçim EKSİZDİR; kalan üçü tek harf ekler:
eril гото́в (ek yok)
dişil гото́ва (-а)
nötr гото́во (-о)
çoğul гото́вы (-ы)
Bu ekler ismin cinsiyet eklerinin aynısıdır — yani yeni bir şey
öğrenmiyorsunuz, bildiğiniz üç harfi sıfatın sonuna koyuyorsunuz.
Aynı tablo öbür sıfatlarda:
рад ра́да ра́до ра́ды
за́нят занята́ за́нято за́няты
бо́лен больна́ бо́льно больны́
свобо́ден свобо́дна свобо́дно свобо́дны
Eril biçimde bazen araya bir ünlü girer: свобо́д**е**н, бо́л**е**н,
до́лж**е**н. Bu ünlü yalnız eril biçimdedir; dişil ve çoğulda kaybolur
(свобо́дна, больна́, должна́).
Dikkat: kişi zamirine değil, ÖZNENİN CİNSİYETİNE bakılır.
Ты гото́в? (erkeğe soruyorsunuz)
Ты гото́ва? (kadına soruyorsunuz)
Aynı «я», iki ayrı biçim
Kısa sıfatın kişi eki olmadığını görmek için tek bir zamirle bakalım.
Aşağıdaki dört cümlenin öznesi de «я»dır:
Я рад. Sevindim. (erkek)
Я ра́да. Sevindim. (kadın)
Я за́нят. Meşgulüm. (erkek)
Я занята́. Meşgulüm. (kadın)
Türkçe çeviriler ikişer ikişer aynıdır. Rusça biçimler değildir.
Aynı şey «ты» için de geçerlidir; muhatabın cinsiyeti biçimi belirler:
Ты свобо́ден в суббо́ту? (bir erkeğe)
Ты свобо́дна в суббо́ту? (bir kadına)
Çoğulda cinsiyet ayrımı biter, tek biçim kalır:
Мы ра́ды. Они́ за́няты. Вы свобо́дны?
Ses tarafında küçük bir tuzak var: dişil biçimde vurgu çoğu zaman son
heceye kayar — за́нят ama занята́, до́лжен ama должна́, бо́лен ama больна́.
Kulakla ayırt ederken bu kayma en güvenilir işarettir.
«ну́жен» kişiye değil, ihtiyaç duyulan ŞEYE uyar
Şimdi dersin en çok hata yapılan yapısına geliyoruz.
Türkçede «lazım» cümlesinde kişi öne çıkar:
Bana bir bilet lazım.
Rusçada aynı cümle şöyle kurulur:
Мне ну́жен биле́т.
Buradaki «мне» datif hâldedir ve cümlenin öznesi DEĞİLDİR. Cümlenin
dilbilgisel öznesi «биле́т»tir — ihtiyaç duyulan şey. Kısa sıfat her
zaman öznesine uyduğu için «ну́жен» bilete uyar:
Мне ну́жен биле́т. (биле́т eril → ну́жен)
Мне нужна́ кни́га. (кни́га dişil → нужна́)
Мне ну́жно письмо́. (письмо́ nötr → ну́жно)
Мне нужны́ кни́ги. (кни́ги çoğul → нужны́)
Dört cümlede de ihtiyaç duyan aynı kişidir. Değişen tek şey ihtiyaç
duyulan şeydir — ve biçim onu izler.
Kişinin cinsiyeti hiçbir şeyi değiştirmez:
Ему́ нужна́ кни́га. Ona kitap lazım. (o = erkek, kitap dişil)
Ей ну́жен биле́т. Ona bilet lazım. (o = kadın, bilet eril)
İkinci satırdaki karşıtlığı iyi okuyun: «ей» dişil, «ну́жен» erildir.
Uyum kişiye gitseydi bu cümle yanlış olurdu; ama uyum bilete gider.
İhtiyaç duyulan şey YALIN hâldedir
Yapının ikinci yarısı da Türkçeden farklıdır. Türkçede ihtiyaç
duyulan şey ek alır:
kitab-a ihtiyacım var (yönelme eki)
Rusçada ihtiyaç duyulan şey cümlenin öznesidir; öznenin hâli
YALINDIR:
✓ Мне нужна́ кни́га.
✗ Мне нужна́ кни́гу. (akuzatif — «I need a book» aktarımı)
✗ Мне нужна́ кни́ге. (datif — Türkçe «kitaba» aktarımı)
Kolay bir kontrol yolu var: cümleyi tersine çevirin. «Кни́га мне
нужна́» da doğrudur ve burada «кни́га»nın özne olduğu açıkça görülür.
Çoğulda aynı kural işler:
Мне нужны́ кни́ги. Bana kitaplar lazım.
Ему́ нужны́ де́ньги. Ona para lazım.
«нужны́» çoğul olduğu için özne de çoğul yalın olmalıdır.
«до́лжен» kişiye uyar — «ну́жен»in aynası
«до́лжен» de bir kısa sıfattır ama cümledeki yeri farklıdır. Onun
öznesi kişidir, dolayısıyla uyum kişiye gider:
Он до́лжен рабо́тать. Çalışması gerek. (o = erkek)
Она́ должна́ рабо́тать. Çalışması gerek. (o = kadın)
Мы должны́ рабо́тать. Çalışmamız gerek.
Şimdi iki yapıyı yan yana koyun:
Он до́лжен ... kişi YALIN → uyum kişiye
Ему́ ну́жен ... kişi DATİF → uyum şeye
Kural aslında tek: kısa sıfat öznesine uyar. Değişen şey öznenin kim
olduğudur. Kişi yalın hâldeyse özne odur; kişi datif hâldeyse özne
başka bir sözcüktür ve onu bulmanız gerekir.
Pratik ipucu: cümlede datif bir kişi görürseniz («мне», «ему́»,
«Анне»), uyumu ondan SONRAKİ yalın sözcükte arayın.
Cümleyi çözerken sıra
Kısa sıfatlı bir cümleyi doğru kurmanın üç adımı var:
**1. Datif bir kişi var mı?** Varsa («мне», «тебе́», «ему́», «ей»,
«Анне», «Ви́ктору») o kişi özne değildir.
**2. Özne hangi sözcük?** Datif yoksa özne kişidir. Datif varsa özne
cümledeki yalın isimdir.
**3. Özneye bak, biçimi seç.** Eril → eksiz, dişil → -а, nötr → -о,
çoğul → -ы.
Üç adımı bir cümlede deneyelim: «Анне ___ но́вый телефо́н.»
1. «Анне» datif → Anna özne değil.
2. Özne «телефо́н».
3. «телефо́н» eril → ну́жен.
Sonuç: «Анне ну́жен но́вый телефо́н.»
Aynı adımlarla: «Ви́ктор ___ рабо́тать.»
1. Datif yok.
2. Özne «Ви́ктор».
3. Eril → до́лжен.
Türkçe konuşanın dört tipik hatası
**1. Cinsiyeti hiç işaretlememek.** Türkçede sıfat cinsiyet almadığı
için kadın öğrenci «Я гото́в» der. Doğrusu «Я гото́ва». Bu hata en çok
birinci tekil kişide yapılır, çünkü «я» sözcüğü ipucu vermez.
**2. «ну́жен»i kişiye uydurmak.** «Мне нужна́ биле́т» yanlıştır. «мне»
datiftir, uyum ona gitmez; özne «биле́т» olduğu için «Мне ну́жен биле́т»
denir. Aynı hata «Ему́ ну́жен кни́га» biçiminde de görülür — kişi eril
diye sıfat eril yapılmıştır, oysa özne dişil «кни́га»dır.
**3. İhtiyaç duyulan şeye ek koymak.** Türkçedeki «kitaba ihtiyacım
var» yapısı «Мне нужна́ кни́гу» ya da «Мне нужна́ кни́ге» hatasını
doğurur. İhtiyaç duyulan şey cümlenin öznesidir ve yalın kalır.
**4. Eril biçimdeki ünlüyü dişilde de tutmak.** «свобо́дена»,
«до́лжена», «бо́лена» diye biçimler yoktur. Araya giren ünlü yalnız
eril biçimdedir: свобо́ден → свобо́дна, до́лжен → должна́, бо́лен →
больна́.
Özet
**Kısa sıfat kişi eki almaz, özneye uyar:**
eril гото́в · dişil гото́ва · nötr гото́во · çoğul гото́вы
Aynı «я» iki biçim verir: Я гото́в (erkek) / Я гото́ва (kadın).
**Sık kullanılan kısa sıfatlar:**
рад sevinmiş за́нят meşgul
гото́в hazır свобо́ден boş, müsait
бо́лен hasta уве́рен emin
**İki yapı, tek kural — uyum ÖZNEYE gider:**
Он до́лжен рабо́тать. kişi yalın → özne kişi
Ему́ ну́жен слова́рь. kişi datif → özne slovár
**«ну́жен» yapısının üç parçası:**
datif kişi + ну́жен/нужна́/ну́жно/нужны́ + YALIN isim
Мне нужна́ кни́га
Hafıza kancası: **datif kişi görürsen, uyumu ondan sonraki yalın
sözcükte ara.**