Прошедшее время глагола
Geçmiş zaman
Bu derste ne öğreneceksiniz?
Türkçe geçmiş zaman KİŞİYE göre çekilir: geldim, geldin, geldi. Kimin konuştuğu
ekten anlaşılır; konuşanın kadın ya da erkek olması hiçbir şeyi değiştirmez.
Rusça geçmiş zaman kişiyi HİÇ göstermez. Gösterdiği tek şey öznenin CİNSİYETİ ve
SAYISIDIR:
я чита́л «ben okudum» — konuşan erkek
я чита́ла «ben okudum» — konuşan kadın
мы чита́ли «biz okuduk» — kadın da olsa erkek de olsa
Dört biçim vardır: -л eril, -ла dişil, -ло nötr, -ли çoğul. Biçimi seçen şey
«я / ты / вы» zamiri DEĞİL, o zamirin arkasındaki gerçek kişidir.
Bir şey daha: Rusçada şimdiki zamanda «olmak» fiili söylenmez — «Э́то кни́га».
Geçmişte ise SÖYLENİR ve o da uyum ister:
Э́то была́ кни́га. Вчера́ был конце́рт.
Вчера́ бы́ло собра́ние. Вчера́ бы́ли заня́тия.
Ölçülen asıl davranış: öğrenci özneye bakar, cinsiyet ve sayıyı belirler, dört
biçimden birini seçer. Ters yönde de çalışır — biçimi gören öğrenci öznenin kim
olduğunu anlar.
Geçmiş zaman kişiyi değil, cinsiyeti gösterir
Türkçede geçmiş zaman eki kimin yaptığını söyler:
okudum → ben
okudun → sen
okudu → o
Rusçada aynı ek bunu söylemez. Üç kişi de aynı biçimi alır:
я чита́л ты чита́л он чита́л
Ekin söylediği tek şey öznenin cinsiyeti ve sayısıdır. Bu yüzden konuşan kişi
kadınsa biçim değişir:
я чита́л konuşan erkek
я чита́ла konuşan kadın
Yani Rusça bir cümlede geçmiş zaman eki, Türkçenin hiç taşımadığı bir bilgiyi
taşır. Öğrenilecek şey yeni bir kişi eki değil, yeni bir uyum kuralıdır.
Biçim nasıl kurulur: -ть atılır, dört ek gelir
Mastardan -ть atılır ve dört ekten biri eklenir:
чита́ть → чита́ + л / ла / ло / ли
рабо́тать → рабо́та + л / ла / ло / ли
Tablo her fiil için aynıdır:
eril -л он чита́л брат рабо́тал
dişil -ла она́ чита́ла сестра́ рабо́тала
nötr -ло письмо́ бы́ло здесь
çoğul -ли они́ чита́ли де́ти рабо́тали
Kişi eki yoktur, zaman eki tek parçadır. Şimdiki zamandaki gibi altı ayrı
biçim ezberlenmez; dört biçim bütün kişilere yeter.
Uyum özneden gelir; «я», «ты», «вы» cevabı vermez
Ek her zaman öznenin cinsiyet ve sayısına bakar. Zamir bu bilgiyi taşımaz:
я чита́л / я чита́ла «я» kadını da erkeği de anlatır
ты чита́л / ты чита́ла «ты» de öyle
Doğru biçimi seçmek için zamire değil, o zamirin gösterdiği kişiye bakılır.
Konuşan kadınsa -ла, erkekse -л gelir.
«Вы» tek kişiye kibarca söylenirken bile ÇOĞULDUR:
Анна Ива́новна, вы чита́ли э́ту кни́гу?
Burada tek bir kadına hitap edilir, ama biçim -ли olur. Sayı kuralı nezaket
kuralından önce gelir.
Geçmişte «olmak» söylenir: был, была́, бы́ло, бы́ли
Rusçada şimdiki zamanda «olmak» fiili yazılmaz da söylenmez de:
Э́то кни́га. Сего́дня конце́рт.
Geçmişte ise söylenir ve o da uyum ister:
Э́то была́ кни́га. Вчера́ был конце́рт.
Вчера́ бы́ло собра́ние. Вчера́ бы́ли заня́тия.
Uyum, cümlenin öznesi olan isimden gelir: конце́рт eril olduğu için был,
кни́га dişil olduğu için была́, собра́ние nötr olduğu için бы́ло.
Yer bildiren cümlelerde de aynı fiil kullanılır:
Вчера́ я был до́ма. Анна была́ на стадио́не.
Türkçedeki «-dı» eki burada karşılık bulur: «konser vardı», «kitaptı»,
«evdeydim» cümlelerinin hepsi Rusçada был/была́/бы́ло/бы́ли ile kurulur.
Eril biçimde -л düşen fiiller: шёл, мог
Birkaç sık fiilde eril biçim -л almaz. Kalan üç biçim kuralı izler:
идти́ → шёл шла шло шли
мочь → мог могла́ могло́ могли́
Bu fiiller günlük dilde çok geçtiği için biçimleri olduğu gibi öğrenilir.
Eril biçimde ek arayan öğrenci «шёлл» ya da «могл» yazar; ikisi de yoktur.
Dişil, nötr ve çoğul biçimlerde şaşırtıcı bir şey yoktur: шла, шло, шли
düzenli eklerdir.
Aynı olay, dört ayrı özne
Tek bir cümle gövdesi alınır ve yalnız özne değiştirilir. Fiil biçimi her
seferinde özneye uyar:
Анто́н смотре́л фильм. eril → -л
Анна смотре́ла фильм. dişil → -ла
Де́ти смотре́ли фильм. çoğul → -ли
Fiilin kendisi hiç değişmedi; değişen tek şey ekti. Cümleyi tersten okumak da
mümkündür: «смотре́ла» biçimini gören okuyucu, öznenin dişil olduğunu adı hiç
görmeden anlar.
Bu yüzden Rusçada özne bazen söylenmez de anlaşılır:
— Где ты была́?
— В библиоте́ке.
Soruyu soran kişi karşısındakinin kadın olduğunu ekten belli eder.
Türkçe konuşanın beş tuzağı
1. «Я» için tek biçim beklemek. Türkçede «okudum» tektir; Rusçada konuşan
kadınsa я чита́ла, erkekse я чита́л olur.
2. Kibar «вы» için tekil ek yazmak. Tek kişiye hitap edilse bile biçim
çoğuldur: вы чита́ли, вы бы́ли.
3. Geçmişte «olmak» fiilini atlamak. «Вчера́ конце́рт» eksik cümledir; doğrusu
«Вчера́ был конце́рт».
4. был'ı konuşana göre çekmek. Uyum özne isimden gelir: «Э́то была́ кни́га»
denir, «Э́то был кни́га» denmez.
5. Düzensiz erilde ek aramak: «шёлл», «могл» yoktur; doğrusu шёл ve мог.
Dersin Özeti
Rusça geçmiş zaman kişiyi göstermez; öznenin cinsiyetine ve sayısına uyar.
Mastardan -ть atılır, dört ekten biri gelir: -л eril, -ла dişil, -ло nötr,
-ли çoğul. «Я», «ты» ve kibar «вы» doğru biçimi tek başına söylemez; karar
öznenin kendisine bakılarak verilir ve «вы» her durumda -ли alır.
Şimdiki zamanda söylenmeyen «olmak» fiili geçmişte söylenir: был, была́,
бы́ло, бы́ли. Uyum yine özneden gelir. Birkaç sık fiilde eril biçim eksizdir:
шёл ve мог.
İki kontrol sorusu:
1. «Анна и Ви́ктор ... в кино́» cümlesinde hangi ek gelir, neden?
2. «Вчера́ ... интере́сная ле́кция» boşluğuna был mı, была́ mı gelir?