Глаголы движения без приставок
Öneksiz hareket fiilleri
Bu derste ne öğreneceksiniz?
Türkçede tek bir fiil vardır: «gitmek». «Okula gidiyorum», «her gün okula
gidiyorum», «Moskova'ya gidiyorum» — üçünde de aynı fiil. Rusça bu tek fiili
DÖRDE böler ve hangisini seçeceğinizi iki soru belirler.
BİRİNCİ SORU — NASIL? Ayakla mı, tekerlekle mi? Yakın bir yere yürüyerek
gidiyorsanız идти/ходить; otobüs, tren, araba, uçak varsa ехать/ездить.
Türkçede böyle bir ayrım yoktur; Rusçada bu ayrım zorunludur ve şehirler
arasında yürünmeyeceği için «Я иду в Москву» cümlesi yanlıştır.
İKİNCİ SORU — KAÇ YÖN? Şu anda tek bir yöne gidiyorsanız идти/ехать (tek
yönlü); düzenli olarak gidip geliyorsanız ходить/ездить (çok yönlü).
«Сейча́с я иду́ в шко́лу» = şu anda yoldayım, tek yön. «Ка́ждый день я хожу́ в
шко́лу» = her gün gidip geliyorum. Zaman belirteci hangisini seçeceğinizi
söyler: сейча́с/сего́дня → tek yönlü, ка́ждый день/ча́сто/обы́чно/иногда́ →
çok yönlü.
GEÇMİŞ ZAMANDA fark daha da keskindir. «Вчера́ я ходи́л в теа́тр» = gittim VE
döndüm; bu cümle «Вчера́ я был в теа́тре» ile aynı anlama gelir. «Я шёл в
теа́тр» ise yalnız yoldaydım demektir, oraya vardığımı söylemez.
ÇEKİMDE iki tuzak vardır: ходи́ть fiilinde yalnız 1. tekilde д→ж değişir
(я хожу́, ama ты хо́дишь), е́здить fiilinde д→зж olur (я е́зжу, ты е́здишь).
Ayrıca идти́ fiilinin geçmiş zamanı düzensizdir: шёл / шла / шли.
Ölçülen asıl davranış: öğrenci bir cümledeki iki ipucunu (araç bilgisi +
zaman belirteci) okuyup dört fiil arasından doğru olanı seçebilmeli ve
üretebilmelidir.
Bir Türkçe fiil, dört Rusça fiil
«Gidiyorum» demek için Rusçada önce iki karar vermeniz gerekir. Bu
kararlar bir tablo oluşturur:
YÜRÜYEREK ARAÇLA
TEK YÖN идти́ е́хать
(şu anda) я иду́ я е́ду
ÇOK YÖN ходи́ть е́здить
(düzenli) я хожу́ я е́зжу
Dört kutunun dördü de Türkçede «gidiyorum» diye çevrilir. Yani çeviri
size hangisini seçeceğinizi söylemez; cümledeki iki ipucu söyler.
Bu iki ipucu şunlardır: cümlede bir araç geçiyor mu (на авто́бусе, на
маши́не, на по́езде) ve bir zaman belirteci var mı (сейча́с, ка́ждый день).
Birinci karar: ayakla mı, tekerlekle mi?
идти́/ходи́ть insanın kendi ayağıyla hareket etmesidir. е́хать/е́здить bir
araca binmektir: otobüs, metro, tren, araba, bisiklet, taksi.
на авто́бусе на метро́ на по́езде
на маши́не на такси́ на трамва́е на велосипе́де
Araç adı «на + prepozitif» ile söylenir ve bu öbek cümledeki NASIL
sorusunun cevabıdır. Cümlede böyle bir öbek görürseniz fiil е́хать ya da
е́здить olmak zorundadır.
Ters yönde de bir işaret vardır: «пешко́м» (yaya olarak) sözcüğü
идти́/ходи́ть ile gelir.
Mesafe de karar verir. Bir şehirden başka bir şehre, başka bir ülkeye
ya da denize yürünmez:
Я е́ду в Москву́. (doğru)
Я иду́ в Москву́. (yanlış — Moskova'ya yürünmez)
Ama binanın içine, sokağın karşısına, yakındaki dükkâna yürünür:
Я иду́ в апте́ку. Я иду́ на по́чту. Я иду́ в библиоте́ку.
Bu ayrım Türkçede yoktur. Türkçe konuşan öğrenci dört fiilden yalnız
идти́'yi öğrenir ve onu her yere kullanır; bu, Rusça kulakta en çok
duyulan A2 hatasıdır.
İkinci karar: şu anda mı, her zaman mı?
идти́ ve е́хать TEK YÖNLÜDÜR: konuşma anında bir hedefe doğru
gidiyorsunuz. ходи́ть ve е́здить ÇOK YÖNLÜDÜR: düzenli olarak gidip
geliyorsunuz, yani hareket tekrarlanır ve dönüşü de içerir.
Zaman belirteci hangisini seçeceğinizi neredeyse her zaman söyler:
TEK YÖNLÜ (идти́ / е́хать) ÇOK YÖNLÜ (ходи́ть / е́здить)
сейча́с şu anda ка́ждый день her gün
сего́дня bugün ка́ждую неде́лю her hafta
за́втра yarın ча́сто sık sık
обы́чно genellikle
иногда́ bazen
ре́дко nadiren
всегда́ her zaman
Aynı cümle iskeletinde yalnız belirteci değiştirince fiil de değişir:
Сейча́с Ива́н идёт на рабо́ту.
Ка́ждый день Ива́н хо́дит на рабо́ту.
Türkçe ikisini de «işe gidiyor» diye söyler. Rusça ikisini iki ayrı
fiille söyler; bu yüzden fiili seçmek için cümlenin başına bakmak
gerekir.
Dört fiilin çekimi: iki ses değişmesi
Dört fiilin de şimdiki zamanı ezberlenir. İki tanesinde 1. tekilde bir
ses değişmesi olur ve tam da bu değişme unutulur.
идти́ ходи́ть е́хать е́здить
я иду́ я хожу́ (д → ж) я е́ду я е́зжу (д → зж)
ты идёшь ты хо́дишь ты е́дешь ты е́здишь
он идёт он хо́дит он е́дет он е́здит
мы идём мы хо́дим мы е́дем мы е́здим
вы идёте вы хо́дите вы е́дете вы е́здите
они́ иду́т они́ хо́дят они́ е́дут они́ е́здят
Değişme YALNIZ «я» biçimindedir: хожу́ ama хо́дишь, е́зжу ama е́здишь.
Geçmiş zamanda идти́ tamamen başka bir gövdeye geçer:
идти́ → шёл / шла / шло / шли
ходи́ть → ходи́л / ходи́ла / ходи́ло / ходи́ли
е́хать → е́хал / е́хала / е́хало / е́хали
е́здить → е́здил / е́здила / е́здило / е́здили
Yön her zaman «в/на + akuzatif» ile söylenir; bu, hareket fiilinin
istediği hâldir:
иду́ в шко́лу е́ду на рабо́ту хожу́ в бассе́йн
Geçmiş zaman: «ходи́л» gitti ve döndü
Geçmiş zamanda çok yönlü fiil özel bir anlam kazanır: **gitti ve geri
döndü**. Bu yüzden aşağıdaki iki cümle aynı şeyi anlatır:
Он был в теа́тре. (tiyatrodaydı)
Он ходи́л в теа́тр. (tiyatroya gitti ve döndü)
Она́ была́ в Москве́.
Она́ е́здила в Москву́.
Dikkat edin: «был» ile yer prepozitifi (в теа́тре) gelir, «ходи́л» ile
yön akuzatifi (в теа́тр) gelir. Anlam aynı, hâl farklıdır.
Tek yönlü fiilin geçmişi ise yalnız YOLDA olmayı anlatır, varışı
söylemez:
Я шёл в теа́тр и встре́тил дру́га.
(Tiyatroya giderken bir arkadaşımla karşılaştım — henüz yoldayım.)
Bu yüzden «Куда́ ты ходи́л вчера́?» sorusu «Dün nereye gittin (ve
döndün)?» demektir; cevabı «Я ходи́л в апте́ку» olur.
Türkçe konuşanın dört tuzağı
**1. Her yere «иду́» demek.** Türkçede tek fiil olduğu için öğrenci ilk
öğrendiği fiili her yere taşır.
Ка́ждый день я иду́ в университе́т. ✗
Ка́ждый день я хожу́ в университе́т. ✓
**2. Aracı yok saymak.** Yürünmeyecek bir mesafeye идти́ kullanmak.
Ле́том я иду́ в Ту́рцию. ✗
Ле́том я е́ду в Ту́рцию. ✓
**3. «ходю́ / ездю́».** Çekimde д→ж değişmesini atlamak. Türkçede fiil
gövdesi kişiye göre ses değiştirmez, bu yüzden değişme unutulur.
я ходю́ ✗ → я хожу́ ✓
я ездю́ ✗ → я е́зжу ✓
**4. Yön yerine yer söylemek.** Hareket fiili «nereye?» sorusunu sorar
ve akuzatif ister; prepozitif «neredeyim?» sorusunun cevabıdır.
Я иду́ в шко́ле. ✗
Я иду́ в шко́лу. ✓ (ama: Я рабо́таю в шко́ле. ✓)
İki soruluk kontrol yöntemi
Fiili seçmeden önce cümleye iki soru sorun. Sıra önemlidir.
1) NASIL gidiliyor?
Cümlede «на авто́бусе / на маши́не / на по́езде» gibi bir öbek ya da
uzak bir yer (başka şehir, ülke, deniz) var mı?
evet → е́хать ailesi hayır/«пешко́м» → идти́ ailesi
2) KAÇ YÖN?
Cümlede «сейча́с / сего́дня / за́втра» mı, yoksa «ка́ждый день /
ча́сто / обы́чно / иногда́» mı var?
tek sefer → идти́ ya da е́хать
tekrar → ходи́ть ya da е́здить
İki cevabı birleştirin, tablodaki kutuyu bulun, sonra kişiye göre çekin.
Geçmiş zamanda üçüncü bir soru daha vardır: **döndü mü?** Döndüyse
ходи́л/е́здил, hâlâ yoldaysa шёл/е́хал.
Kendi kendinizi denemek için tek bir cümleyi dört kez söyleyin ve her
seferinde yalnız başındaki belirteci değiştirin: Сейча́с… / Ка́ждый день… /
Вчера́… / Ле́том… . Fiil her seferinde değişmek zorundadır.
Özet
Türkçenin tek «gitmek» fiili Rusçada iki soruyla dörde ayrılır.
NASIL? ayakla → идти́ / ходи́ть araçla → е́хать / е́здить
KAÇ YÖN? tek yön → идти́ / е́хать tekrar → ходи́ть / е́здить
сейча́с, сего́дня, за́втра → иду́, е́ду
ка́ждый день, ча́сто, обы́чно → хожу́, е́зжу
Çekimde iki ses değişmesi vardır ve yalnız «я» biçimindedir:
я хожу́ (ama ты хо́дишь), я е́зжу (ama ты е́здишь).
Geçmiş zamanda идти́ düzensizdir: шёл / шла / шли. Çok yönlü fiilin
geçmişi gidiş-dönüş anlatır: «Он ходи́л в теа́тр» = «Он был в теа́тре».
Yön her zaman akuzatifle söylenir: в шко́лу, на рабо́ту, в Москву́.