Местоимение свой
Свой zamiri
Bu derste ne öğreneceksiniz?
Türkçede «kendi» sözcüğü vardır ama çoğu zaman söylenmez: «Anton kız kardeşini
davet etti» cümlesi hem kendi kız kardeşini hem başkasının kız kardeşini
anlatabilir. Rusça bu belirsizliği kapatır ve seçimi ZORUNLU kılar.
TEMEL KURAL: «свой» daima cümlenin ÖZNESİNE gönderir. «Анто́н пригласи́л свою́
сестру́» = Anton kendi kız kardeşini davet etti. «Анто́н пригласи́л его́ сестру́» =
Anton BAŞKA birinin kız kardeşini davet etti. İki cümle de doğru Rusçadır ve
farklı şeyler anlatır; seçim yapılmadan cümle kurulamaz.
İKİNCİ KURAL — UYUM: «свой» bir sıfat gibi çekilir ve SAHİP OLUNAN isme uyar
(cinsiyet, sayı, hâl). Sahibin cinsiyetine BAKMAZ: «Анто́н чита́ет свою́ кни́гу» ve
«А́нна чита́ет свою́ кни́гу» aynı biçimi alır, çünkü uyum «кни́га» ile kurulur.
ÜÇÜNCÜ KURAL — ÖZNE YASAĞI: «свой» öznenin kendisini niteleyemez. «Свой брат
рабо́тает в шко́ле» yanlıştır; doğrusu «Его́ брат рабо́тает в шко́ле». Sebep basittir:
«свой» özneye gönderir, o hâlde özneyle aynı sözcük olamaz.
KİŞİ FARKI: 1. ve 2. kişide «свой» ile «мой/твой» çoğu bağlamda serbesttir
(«Я люблю́ свою́ / мою́ рабо́ту» — ikisi de doğru). 3. kişide ise serbest DEĞİLDİR:
«свой» ile «его́/её/их» farklı sahipleri gösterir.
Ölçülen asıl davranış: öğrenci önce sahibin cümlenin öznesi olup olmadığına
karar verir (свой mı, его́/её/их mi), sonra «свой»u sahip olunan isme göre çeker.
«Kendi» söylenmediğinde ne olur
Türkçe iki farklı durumu tek cümleyle anlatabilir:
Anton kız kardeşini davet etti.
→ kendi kız kardeşini mi?
→ yoksa (konuştuğumuz başka birinin) kız kardeşini mi?
Rusça bunu ayırır ve ayırmak ZORUNDADIR:
Анто́н пригласи́л свою́ сестру́. → kendi kız kardeşini
Анто́н пригласи́л его́ сестру́. → başka birinin kız kardeşini
Yani «свой» bir süs değildir; cümlenin anlamını taşıyan parçadır. Yanlış
seçim cümleyi bozmaz, BAŞKA bir şey söyletir — bu yüzden fark edilmesi de
zordur.
Birinci kural: «свой» özneye gönderir
Cümlede sahibi bulmak için tek bir soru sorulur: **sahip, cümlenin öznesi
mi?**
Sahip = özne → свой
Sahip = başka biri → его́ / её / их
Örnekler aynı iskelette:
Анто́н взял свою́ кни́гу. Anton kendi kitabını aldı.
Анто́н взял его́ кни́гу. Anton onun (başkasının) kitabını aldı.
А́нна нашла́ свои́ ключи́. Anna kendi anahtarlarını buldu.
Dikkat: «свой» kişiye göre değişmez. Özne kim olursa olsun biçim aynıdır;
değişen tek şey uyumdur (aşağıdaki kural).
Я чита́ю свою́ кни́гу. Ты чита́ешь свою́ кни́гу.
Он чита́ет свою́ кни́гу. Мы чита́ем свою́ кни́гу.
İkinci kural: «свой» sahip olunan isme uyar
«свой» bir sıfat gibi çekilir. Uyum SAHİPLE değil, SAHİP OLUNAN İSİMLE
kurulur: onun cinsiyeti, sayısı ve hâli belirler.
ERİL DİŞİL NÖTR ÇOĞUL
yalın (1) свой своя́ своё свои́
genitif (2) своего́ свое́й своего́ свои́х
datif (3) своему́ свое́й своему́ свои́м
akuzatif (4) свой* свою́ своё свои́*
enstr. (5) свои́м свое́й свои́м свои́ми
prepoz. (6) своём свое́й своём свои́х
(*) Akuzatifte canlılık kuralı işler: canlı isimde genitif biçimi gelir —
«Я ви́жу своего́ бра́та», ama «Я ви́жу свой дом».
Sahibin cinsiyeti hiçbir şey değiştirmez:
Анто́н чита́ет свою́ кни́гу. А́нна чита́ет свою́ кни́гу.
İkisinde de «свою́» çünkü «кни́га» dişil ve akuzatifte.
Üçüncü kural: «свой» özne olamaz
«свой» özneye gönderdiği için öznenin KENDİSİNİ niteleyemez. Bir cümle
kendi kendinize gönderemez.
Свой брат рабо́тает в шко́ле. ✗
Его́ брат рабо́тает в шко́ле. ✓
Kural pratikte şöyle işler: «свой» yalın hâlde, cümlenin başındaki özne
öbeğinde neredeyse hiç görünmez. Onu tümleçlerde ararsınız — nesnede,
edatlı öbekte, datifte.
Его́ сестра́ живёт в Москве́. ✓ (özne = сестра́)
Он ча́сто ви́дит свою́ сестру́. ✓ (nesne = свою́ сестру́)
İki cümlelik metinlerde bu ayrım özellikle görünür: ilk cümlede sahip
tanıtılır, ikinci cümlede o kişi özne olur.
У Анто́на есть сестра́. Его́ сестра́ у́чится в шко́ле.
Анто́н ча́сто помога́ет свое́й сестре́.
Kişi farkı: ne zaman serbest, ne zaman zorunlu
1. ve 2. kişide «свой» ile «мой/твой/наш/ваш» çoğu bağlamda aynı şeyi
anlatır; ikisi de kabul edilir:
Я люблю́ свою́ рабо́ту. = Я люблю́ мою́ рабо́ту.
Ты взял свой биле́т? = Ты взял твой биле́т?
3. kişide ise SERBEST DEĞİLDİR; seçim anlamı değiştirir:
Он взял свой биле́т. kendi biletini aldı
Он взял его́ биле́т. başkasının biletini aldı
Bu yüzden dersin ölçtüğü yer 3. kişidir. Türkçe konuşan öğrenci «onun»
sözcüğünü doğrudan «его́» diye çevirir ve kendi sahipliğini anlatmak
isterken başkasını işaret eder.
Türkçe konuşanın dört tuzağı
**1. «Onun» → hep «его́» demek.** En sık hata budur, çünkü Türkçe «onun»
tek sözcüktür ve sahibin kim olduğunu sormaz.
Анто́н пригласи́л его́ сестру́. ✗ (kendi kız kardeşini demek istiyorsanız)
Анто́н пригласи́л свою́ сестру́. ✓
**2. «свой»u çekmemek.** Türkçede «kendi» hiç değişmez; Rusçada değişir.
Я чита́ю свой кни́гу. ✗
Я чита́ю свою́ кни́гу. ✓
**3. Sahibin cinsiyetine göre çekmek.** Uyum sahiple değil, sahip olunan
isimle kurulur.
А́нна лю́бит своя́ брат. ✗
А́нна лю́бит своего́ бра́та. ✓ (брат eril + canlı akuzatif)
**4. Özne öbeğinde «свой» kullanmak.**
Свой оте́ц рабо́тает в банке. ✗
Его́ оте́ц рабо́тает в банке. ✓
İki soruluk kontrol yöntemi
Boşluğu doldurmadan önce iki soru sorun. Sıra önemlidir.
1) SAHİP KİM?
Sahip, cümlenin öznesiyle aynı kişi mi?
evet → свой ailesi
hayır → его́ / её / их (bunlar hiç çekilmez)
2) SAHİP OLUNAN İSİM NE?
Cinsiyeti, sayısı ve hâli ne?
→ «свой»u ona göre çekin: свой / своя́ / своё / свои́ / свою́ /
своего́ / свое́й / своему́ / свои́м / своём …
Üçüncü bir kontrol daha vardır: **isim özne mi?** Öyleyse «свой» kullanılmaz,
«его́/её/их» gelir.
Kendinizi denemek için tek cümleyi iki kez söyleyin: bir kez «свой» ile, bir
kez «его́» ile. İkisi de doğru Rusçadır — hangisini kastettiğinizi seçmek
sizin işinizdir.
Özet
«свой» = sahibi cümlenin ÖZNESİ olan iyelik zamiri.
sahip = özne → свой (çekilir, isme uyar)
sahip = başka biri → его́ / её / их (hiç çekilmez)
isim ÖZNE öbeğinde → «свой» kullanılmaz
Uyum sahiple değil, SAHİP OLUNAN İSİMLE kurulur:
свою́ кни́гу · своего́ бра́та · свое́й сестре́ · своём го́роде · свои́ми друзья́ми.
1. ve 2. kişide «свой» ile «мой/твой» genelde serbesttir; 3. kişide seçim
anlamı değiştirir ve zorunludur.