Прямая и косвенная речь
Doğrudan ve dolaylı anlatım
Bu derste ne öğreneceksiniz?
Türkçe başkasının sözünü aktarırken cümleyi İSİMLEŞTİRİR: «Geleceğini söyledi»,
«Nereye gittiğini sordu», «Gelmemi söyledi». Üç ayrı söz türü için tek bir yol
vardır ve araya hiçbir bağlaç girmez.
Rusça bunun tam tersini yapar: aktarılan söz TAM CÜMLE olarak kalır, önüne bir
bağlayıcı gelir ve bağlayıcı SÖZÜN TÜRÜNE göre değişir.
bildirme → что Анто́н сказа́л, что он рабо́тает.
soru (soru kelimeli) → soru kelimesinin kendisi Он спроси́л, куда́ я иду́.
soru (evet/hayır) → ли Он спроси́л, приду́ ли я.
emir / rica → что́бы + -л biçimi Ма́ма сказа́ла, что́бы я пришёл.
İkinci karar KİŞİdir: aktaranın ağzında «я» artık «он/она́» olur. Türkçede bu
kaymayı iyelik eki sessizce yapar; Rusçada zamiri ve fiil çekimini öğrenci
kendisi değiştirmek zorundadır.
Zaman ise DEĞİŞMEZ. İngilizcedeki «he said he would come» kaydırması Rusçada
yoktur: kişi ne zamanla söylediyse aktarım da o zamanla kalır.
Ölçülen asıl davranış: öğrenci önce sözün TÜRÜNÜ tanır (bildirme mi, soru mu,
emir mi), ona uygun bağlayıcıyı seçer, sonra kişiyi kaydırır — «что́бы» söz
konusuysa fiili -л biçimine çeker.
Başkasının sözünü aktarmanın iki yolu
Anton şunu söyledi:
«Я рабо́таю в шко́ле.» Ben okulda çalışıyorum.
Bu sözü başkasına aktaralım. Türkçe cümleyi isimleştirir ve tek parça yapar:
Okulda çalıştığını söyledi.
Rusça ise cümleyi cümle olarak bırakır, önüne bir bağlayıcı koyar ve
kişiyi değiştirir:
Анто́н сказа́л, что он рабо́тает в шко́ле.
İki fark hemen görülür: **что** diye bir bağlayıcı vardır ve **я → он**
olmuştur. Üçüncü fark gözle görünmez ama en önemlisidir: bağlayıcı her
zaman «что» değildir. Anton soru sorsaydı ya da bir şey isteseydi, oraya
başka bir sözcük gelirdi.
Bildirme: что
Biri bir şey ANLATTIYSA aktarım «что» ile bağlanır. Virgül zorunludur.
«Я рабо́таю в шко́ле.»
→ Анто́н сказа́л, что он рабо́тает в шко́ле.
Türkçede araya hiçbir sözcük girmediği için «что» kolayca unutulur. Rusçada
unutulamaz: bağlayıcısız cümle yanlıştır.
Анто́н сказа́л он рабо́тает. ✗
Анто́н сказа́л, что он рабо́тает. ✓
**Kişi kayar.** Anton kendi ağzıyla «я» der; biz onu aktarırken «он»
deriz ve fiili de ona göre çekeriz.
«Я живу́ в Москве́.» → Он сказа́л, что он живёт в Москве́.
«Мы чита́ем.» → Они́ сказа́ли, что они́ чита́ют.
**Zaman kaymaz.** Söylerken hangi zamanı kullandıysa aktarımda o kalır.
«Я приду́ за́втра.» → Он сказа́л, что он придёт за́втра. (gelecek → gelecek)
«Я рабо́тал.» → Он сказа́л, что он рабо́тал. (geçmiş → geçmiş)
Soru: soru kelimesi ya da ли
Biri SORU sorduysa iki durum vardır.
**1) Soruda bir soru kelimesi varsa**, bağlayıcı ayrıca eklenmez — soru
kelimesinin kendisi bağlayıcı olur.
«Куда́ ты идёшь?»
→ Он спроси́л, куда́ я иду́.
Aktarılan soru artık soru değildir: soru işareti YOKTUR, sözcük sırası
düz cümle sırasıdır.
Он спроси́л, куда́ ты идёшь? ✗ (hem soru işareti hem kişi yanlış)
Он спроси́л, куда́ я иду́. ✓
**2) Soru «evet / hayır» sorusuysa** soru kelimesi yoktur. Bu boşluğu
**ли** doldurur ve sorulan sözcüğün hemen ARDINDAN gelir.
«Ты придёшь?» → Он спроси́л, приду́ ли я.
«Э́то но́вая кни́га?» → Она́ спроси́ла, но́вая ли э́то кни́га.
Türkçedeki «-mi» de aynı işi görür ve aynı yere gelir: «gelecek misin?» →
«gelip gelmeyeceğimi sordu». Rusçada bu parçacığın adı «ли»dir.
Emir ve rica: что́бы + -л biçimi
Biri bir şey İSTEDİYSE ya da EMRETTİYSE bağlayıcı «что́бы» olur. Ve
«что́бы»nin arkasından gelen fiil **-л biçimindedir** — geçmiş zaman gibi
görünür ama burada zaman anlatmaz.
«Приди́ домо́й!»
→ Ма́ма сказа́ла, что́бы я пришёл домо́й.
Bu, konunun en karşı-sezgisel kuralıdır. Türkçe burada mastar benzeri bir
biçim kullanır («gelmemi söyledi»), o yüzden öğrenci Rusçada da mastara ya
da geleceğe uzanır. İkisi de yanlıştır:
что́бы я прийти́ ✗
что́бы я приду́ ✗
что́бы я пришёл ✓ (kadın konuşuyorsa: что́бы я пришла́)
-л biçimi ÖZNEYE uyar: cinsiyet ve sayı değişir.
Он сказа́л, что́бы Анто́н написа́л письмо́.
Он сказа́л, что́бы А́нна написа́ла письмо́.
Он сказа́л, что́бы они́ написа́ли письмо́.
Aynı söz, üç aktarım
Üç kuralı yan yana koyunca fark netleşir. Aynı fiil, aynı kişi, aynı ev —
değişen tek şey sözün TÜRÜ:
«Я иду́ домо́й.» bildirme
→ Он сказа́л, что он идёт домо́й.
«Ты идёшь домо́й?» soru
→ Он спроси́л, иду́ ли я домо́й.
«Иди́ домо́й!» emir
→ Он сказа́л, что́бы я шёл домо́й.
Üç aktarımın da anlamı farklıdır ve üçü de doğru Rusçadır. Bu yüzden
bağlayıcıyı «doğru görünen» değil, **söylenen sözün türü** belirler.
Bir aktarımı okurken de aynı yoldan geriye gidilir: «что́бы» görüldüğü an
ortada bir istek vardır, «ли» görüldüğü an bir evet/hayır sorusu vardır.
Türkçe konuşanın beş tuzağı
**1. Bağlayıcıyı atlamak.** Türkçede araya sözcük girmediği için «что»
düşer.
Он сказа́л он рабо́тает. ✗
Он сказа́л, что он рабо́тает. ✓
**2. Emri «что» ile aktarmak.** Cümle bozulmaz — anlamı değişir. En
sinsi hata budur.
Ма́ма сказа́ла, что я пришёл. = «geldim» diye anlattı
Ма́ма сказа́ла, что́бы я пришёл. = «gel» dedi
**3. «что́бы» sonrası yanlış biçim.** Mastar ya da gelecek gelmez.
что́бы я приду́ / прийти́ ✗ что́бы я пришёл ✓
**4. Kişiyi kaydırmamak.** Aktaranın ağzında «я» kalırsa cümle yine
doğrudur ama SEN kendinden söz etmiş olursunuz.
Анто́н сказа́л, что я рабо́таю. = Anton BENİM çalıştığımı söyledi
Анто́н сказа́л, что он рабо́тает. = Anton KENDİ çalıştığını söyledi
**5. Aktarılan soruyu soru gibi yazmak.** Soru işareti ve devrik sıra
kalmaz.
Он спроси́л, куда́ ты идёшь? ✗
Он спроси́л, куда́ я иду́. ✓
İki soruluk kontrol yöntemi
Bir sözü aktarmadan önce sırayla iki soru sorun.
**Soru 1 — Bu söz ne türdendi?**
anlattı → что
sordu, soru kelimesi var → o soru kelimesi
sordu, soru kelimesi yok → ли
istedi / emretti → что́бы (+ fiil -л biçiminde)
**Soru 2 — Kim söylüyor, kimden söz ediyor?**
Konuşanın «я»sı senin ağzında «он / она́» olur; «ты»su «я» olur. Fiili de
yeni özneye göre çekin.
Anton: «Я тебе́ позвоню́.»
1) anlattı → что
2) я → он, тебе́ → мне
→ Анто́н сказа́л, что он мне позвони́т.
Bir aktarımı OKURKEN aynı yoldan geriye gidin: bağlayıcı size sözün türünü,
zamir size konuşanı verir.
Özet
**Bağlayıcı sözün türünü söyler.**
bildirme что
soru kelimeli soru куда́ / где / когда́ / почему́ / кто / что…
evet-hayır sorusu ли (sorulan sözcüğün hemen ardından)
emir / rica что́бы + fiil -л biçiminde
**Kişi kayar, zaman kaymaz.**
«я» → «он / она́», «ты» → «я»
şimdiki → şimdiki, gelecek → gelecek, geçmiş → geçmiş
**Virgül zorunludur** ve aktarılan soru artık soru değildir: soru işareti
yoktur, sözcük sırası düzdür.
Yanlış bağlayıcı çoğu zaman cümleyi bozmaz — söyleneni değiştirir. Bu
yüzden aktarmadan önce her seferinde tek bir soru sorulur: **bu söz
anlatma mıydı, soru muydu, istek miydi?**