Глаголы II спряжение настоящее
II. çekim fiiller, şimdiki zaman
Bu derste ne öğreneceksiniz?
Öğrenci II. çekim fiilleri (çoğunlukla -ить ile biten: говорить, смотреть, учить) şimdiki zamanda kişiye göre çeker: özneye uygun -и-'li eki seçer (я -ю/-у, ты -ишь, он/она -ит, мы -им, вы -ите, они -ят/-ат) ve bu ekleri I. çekimin -е-'li ekleriyle (читаешь, читает) karıştırmadan doğru biçimi üretir; говорить, смотреть, любить, видеть, слышать, учить, помнить, звонить gibi günlük fiillerle özne–fiil uyumunu kurar.
İkinci çekim: и'li ekler
Geçen derste I. çekim fiilleri gördük (читать → читаешь, читает). Onların ekinde «е» sesi vardı. Şimdi ikinci büyük grup geliyor: II. çekim (II спряжение). Bu fiiller çoğunlukla mastarda «-ить» ile biter: говорить (konuşmak), смотреть (bakmak/izlemek), учить (öğrenmek).
Mantık aynı: fiil özneye göre değişir, sonundaki ek değişir. Tek fark EKİN sesli harfidir: I. çekimde «е» vardı (читаешь), II. çekimde «и» vardır (говоришь). Bu küçük harf farkı en önemli noktadır.
Çekimin yapısı: gövde + и'li ek
II. çekim fiilini çekmek için iki parça vardır:
1) GÖVDE: mastardan «-ить» (veya «-еть/-ать») eki atılır. говорить → говор-, смотреть → смотр-, учить → уч-.
2) KİŞİ EKİ: özneye göre eklenir, ama bu kez «и» sesiyle.
говорить fiilinin gövdesi «говор-». Ekleri ekleyelim:
• я (ben) + ю → говор+ю = говорю
• ты (sen) + ишь → говор+ишь = говоришь
• он/она (o) + ит → говор+ит = говорит
Gövde aynı kalır; yalnız son ek değişir. Önce gövdeyi bulun, sonra «и»'li eki ekleyin.
Altı kişi, altı ek (tam tablo)
II. çekimde altı kişi ve altı ek vardır. говорить ile tamamı:
• я говорю — ben konuşuyorum (-ю)
• ты говоришь — sen konuşuyorsun (-ишь)
• он / она говорит — o konuşuyor (-ит)
• мы говорим — biz konuşuyoruz (-им)
• вы говорите — siz konuşuyorsunuz (-ите)
• они говорят — onlar konuşuyorlar (-ят)
Dikkat: «ты» ekinde sonda «ь» (yumuşak işaret) vardır: говоришь. «они» eki «-ят»'tır (I. çekimdeki «-ют» DEĞİL): говорят. Bir küçük yazım kuralı: ж/ш/ч/щ'den sonra «я» yerine «а», «ю» yerine «у» yazılır — учить: я учу, они учат; слышать: я слышу, они слышат.
Üç fiil, yan yana
Aynı «и»'li ekler bütün II. çekim fiillerinde tekrar eder. Üç fiili karşılaştırın — ekler hep aynı, yalnız gövde değişir:
говорить (konuşmak): говорю, говоришь, говорит, говорим, говорите, говорят
смотреть (izlemek): смотрю, смотришь, смотрит, смотрим, смотрите, смотрят
звонить (telefon etmek): звоню, звонишь, звонит, звоним, звоните, звонят
Bir fiilin ekini öğrenince hepsini bilirsiniz: kalıp aynıdır. Korpustan gerçek örnek: «— Ты говоришь по-китайски? — Вы говорите по-русски?»
Sık yapılan hatalar
1) Ekteki sesli harfi karıştırmak (EN SIK HATA): II. çekimde ek «и»'lidir. «ты говоришь» (✓) doğrudur; «ты говорешь» (✗) yanlıştır — burası «е» değil «и».
2) «они» ekini I. çekimden almak: II. çekimde «они говорят» (✓); «они говорют» (✗) yanlıştır — «-ют» değil «-ят».
3) «ь» harfini unutmak: «ты смотриш» (✗) eksiktir; doğrusu «смотришь» (✓).
4) Yanlış kişi eki: özne «он» ise ek «-ит» olmalı. «он говорю» (✗) yanlış; doğrusu «он говорит» (✓).
Küçük not: birkaç fiilde yalnız «я» biçiminde bir ünsüz değişir — любить → я люблю, видеть → я вижу. Diğer beş kişi düzenli kalır (ты любишь, он любит, они любят).
Nasıl çalışmalı?
Önce özneyi bulun (kim?), sonra «и»'li eki seçin. Küçük bir hatırlatma:
я → -ю, ты → -ишь, он/она → -ит, мы → -им, вы → -ите, они → -ят.
Bir fiili (örneğin говорить) altı kişiyle yüksek sesle çekin; sonra смотреть ve учить ile aynısını yapın. Her seferinde kendinize sorun: «ek 'е' mi 'и' mi?» II. çekimde cevap her zaman «и»'dir.
Özet
• II. çekim fiilleri çoğunlukla «-ить» ile biter ve şimdiki zamanda «и»'li eklerle çekilir.
• Gövde = mastar eksi «-ить»; ona kişi eki eklenir.
• Ekler: я -ю, ты -ишь, он/она -ит, мы -им, вы -ите, они -ят.
• En önemli ayrım: ek «и»'lidir (говоришь), I. çekimdeki «е» (читаешь) DEĞİL; «они» eki «-ят»'tır, «-ют» değil.
• ж/ш/ч/щ'den sonra: я учу/слышу, они учат/слышат (а/у).
• Önce özneyi bulun, sonra doğru «и»'li eki seçin.