Активные и пассивные конструкции НСВ/СВ
Aktif ve pasif yapılar
Bu derste ne öğreneceksiniz?
Türkçede edilgen çatı TEK bir ekle kurulur: «-ıl / -in». Ev yapıl-ıyor, ev
yapıl-dı, kitap oku-n-du. Eylemin bitip bitmediğini ek değil, cümledeki zaman
ve bağlam söyler.
Rusça edilgeni fiilin GÖRÜNÜŞÜNE göre İKİYE ayırır ve iki apayrı yapı kullanır:
НСВ (süreç, tekrar) → fiil + -ся Дом стро́ится.
СВ (bitmiş sonuç) → kısa ortaç Дом постро́ен.
Yani Türkçedeki tek «yapılıyor / yapıldı» ayrımı Rusçada ek değişikliği değil,
YAPI değişikliğidir: biri çekimli fiildir, öteki sıfat gibi uyum gösteren bir
ortaçtır.
Bunların yanında üçüncü bir yol daha vardır ve günlük dilde en sık kullanılan
odur: özneyi hiç söylememek (Здесь стро́ят дом). Üç yolu birbirinden ayırmak
bu dersin konusudur.
Ölçülen asıl davranış: öğrenci cümledeki görünüşü tanır, ona uygun edilgen
yapıyı seçer ve failin enstrümantal biçimini doğru kurar.
Tek Türkçe ek, üç Rusça yol
«Bu evi 1980'de yaptılar» cümlesini Türkçede edilgen yapmak için tek bir
şey yaparsınız: fiile «-ıl» ekleyip nesneyi özne yaparsınız — «Bu ev
1980'de yapıldı».
Rusçada aynı düşünceyi anlatmanın üç yolu vardır ve seçim rastgele değildir:
Здесь стро́ят дом. özne söylenmez, fiil çoğul 3. kişi
Здесь стро́ится дом. НСВ edilgen: fiil + -ся
Дом постро́ен. СВ edilgen: kısa ortaç
İlki en yaygın konuşma dilidir ve aslında ETKEN bir cümledir — yalnız
öznesi söylenmemiştir. Diğer ikisi gerçek edilgen yapılardır ve aralarındaki
fark görünüştür: süreç mü, sonuç mu.
НСВ edilgeni: fiile -ся eklenir
Süreç anlatan НСВ fiillerde edilgen, fiilin sonuna «-ся» (ünlüden sonra
«-сь») getirilerek kurulur. Fiil normal çekimini sürdürür; zaman fiilin
kendisinde kalır.
стро́ить → стро́ится yapılıyor
стро́ить → стро́илась yapılıyordu
стро́ить → бу́дет стро́иться yapılacak
Nesne özne olur ve YALIN hâle geçer:
Здесь стро́ят шко́лу. (шко́лу — akuzatif)
Здесь стро́ится шко́ла. (шко́ла — yalın)
Bu yapı çoğu zaman faili hiç söylemez; olayın kendisini öne çıkarır.
СВ edilgeni: kısa ortaç kullanılır
Sonucu anlatan СВ fiillerde «-ся» KULLANILMAZ. Onun yerine fiilden türeyen
bir KISA ORTAÇ gelir ve bu ortaç sıfat gibi özneye uyar:
Текст прочи́тан. (eril)
Кни́га прочи́тана. (dişil)
Письмо́ прочи́тано. (nötr)
Журна́лы прочи́таны. (çoğul)
Ortacın kendisi zaman taşımaz. Zamanı «быть» fiili verir:
Дом постро́ен. yapıldı / yapılmış durumda (şimdi)
Дом был постро́ен. yapılmıştı (geçmiş)
Дом бу́дет постро́ен. yapılacak (gelecek)
Şimdiki zamanda «быть» yazılmaz; bu yüzden «Дом постро́ен» iki kelimeden
oluşur ve tam bir cümledir.
Kısa ortaç nasıl kurulur
Kısa ortaç СВ fiilden üç ekten biriyle yapılır. Hangi ekin geleceğini
fiilin sonu belirler.
-Н- mastarı -ать / -ять / -еть ile bitenler
нарисова́ть → нарисо́ван, потеря́ть → поте́рян, уви́деть → уви́ден
-ЕН- mastarı -ить ile bitenler ve -ти / -сти / -чь ile bitenler
реши́ть → решён, купи́ть → ку́плен, перевести́ → переведён
-Т- kısa köklü bir grup fiil (ezberlenir)
откры́ть → откры́т, заня́ть → за́нят, нача́ть → на́чат
«-ЕН-» grubunda kökün son ünsüzü sık sık değişir. Bu değişim size yabancı
değil: aynı değişim bu fiillerin BEN biçiminde de olur.
купи́ть → я куплю́ → ку́плен (п → пл)
встре́тить → я встре́чу → встре́чен (т → ч)
обсуди́ть → я обсужу́ → обсуждён (д → жд)
Bir ortacın biçiminden emin değilseniz fiilin «я» biçimini kurun; ortağın
kökü çoğu zaman onunla aynıdır.
Fail söylenecekse enstrümantal gelir
Edilgen cümlede işi yapanı söylemek zorunlu değildir; söylenirse
ENSTRÜMANTAL hâle girer ve sorusu «кем?» olur.
Текст прочи́тан студе́нтом. Metin öğrenci tarafından okundu.
Дом постро́ен рабо́чими. Ev işçiler tarafından yapıldı.
Тест выполня́ется студе́нтами. Test öğrenciler tarafından yapılıyor.
Türkçedeki «tarafından» sözcüğünün Rusçada karşılığı ayrı bir sözcük
değildir; bilgi ismin ekindedir.
Fail yalnız gerçekten önemliyse söylenir. «Здесь стро́ится шко́ла» cümlesinde
kimin yaptığı ilgi çekmez; «Э́ти стихи́ напи́саны Пу́шкиным» cümlesinde ise
asıl bilgi failin kendisidir.
Aktiften pasife: yan yana
Aynı olayı üç yolla anlatan cümleleri karşılaştırın. Nesnenin özneye
dönüştüğüne ve fiilin biçim değiştirdiğine dikkat edin.
НСВ
В це́нтре го́рода стро́ят теа́тр.
В це́нтре го́рода стро́ится теа́тр.
СВ
Рабо́чие постро́или шко́лу.
Шко́ла постро́ена рабо́чими.
Görünüş değişince edilgenin YAPISI değişir; anlam ise aynı olayın süreç
ya da sonuç yüzünü gösterir.
Karar yolu: iki soru
Bir cümleyi edilgen yaparken sırayla iki şey sorun.
1. Fiil hangi görünüşte?
НСВ ise → fiile «-ся» ekleyin, çekimi koruyun.
СВ ise → kısa ortaç kurun, zamanı «быть» ile verin.
2. Özne kim oldu?
Eski nesneyi yalın hâle alın. СВ yapıyorsanız ortacı bu yeni özneye
uydurun: eril, dişil, nötr ya da çoğul.
Failin söylenmesi gerekiyorsa en sona enstrümantal biçimde ekleyin.
Kontrol için tersini deneyin: edilgen cümleyi tekrar etken yapın. «Шко́ла
постро́ена рабо́чими» → «Рабо́чие постро́или шко́лу». Etken hâli anlamlı
çıkmıyorsa yapıda bir yanlış vardır.
Sık yapılan üç hata
Aşağıdaki üç yanlış, Türkçeden Rusçaya geçerken en sık görülenlerdir.
Üçü de tek bir sebepten doğar: Türkçenin tek edilgen ekini Rusçada da tek
bir kalıba çevirmeye çalışmak.
Dersin Özeti
• Rusçada edilgen tek bir ekle değil, görünüşe göre İKİ ayrı yapıyla kurulur.
• НСВ (süreç): fiil + «-ся». Стро́ится · стро́илась · бу́дет стро́иться.
• СВ (sonuç): kısa ortaç. Постро́ен · постро́ена · постро́ено · постро́ены.
• Kısa ortacın eki fiilin sonuna bağlıdır: -Н- (-ать/-ять/-еть),
-ЕН- (-ить, -ти/-сти/-чь), -Т- (ezberlenen küçük grup).
• Kısa ortaç zaman taşımaz; zamanı «быть» verir ve şimdiki zamanda yazılmaz.
• Nesne özne olur ve yalın hâle geçer; СВ yapıda ortaç bu özneye uyar.
• Fail söylenecekse enstrümantal gelir: «кем?» — студе́нтом, рабо́чими.
• Günlük dilde üçüncü bir yol daha vardır: özneyi hiç söylememek
(Здесь стро́ят дом). Bu etken bir cümledir, edilgen değildir.